Gjilani në dokumentet jugosllave: kolonizimi, toka dhe shpërngulja e shqiptarëve

(Dokumentet e Mbretërisë së Jugosllavisë dëshmojnë për reformën agrare, kolonizimin dhe ndryshimet demografike në trevën e Gjilanit)

Nga Sabedin Sherifi

Pas vendosjes së pushtetit të Mbretërisë së Serbisë në Kosovë dhe krijimit të Mbretërisë së Serbëve, Kroatëve dhe Sllovenëve, treva e Gjilanit hyri në një periudhë ndryshimesh të mëdha administrative, pronësore dhe demografike.

Një prej proceseve më të rëndësishme ishte reforma agrare e shoqëruar me kolonizimin.

Dokumentet e administratës jugosllave, veçanërisht fondet e Ministrisë së Reformës Agrare, të ruajtura në Arkivin e Jugosllavisë, tregojnë se Rrethi i Gjilanit ishte një nga hapësirat ku ky proces u zhvillua në përmasa të konsiderueshme.

Sipas të dhënave të nxjerra nga fondi AJ 96, në Gnjilanski srez regjistrohen 80 vendbanime me kolonistë dhe 1.451 familje koloniste.

Një dokument tjetër i periudhës regjistron 7.857 kolonistë në Rrethin e Gjilanit, në një popullsi të përgjithshme prej rreth 99.459 banorësh.

Këto shifra tregojnë për një proces të gjerë të vendosjes së kolonistëve në territorin e rrethit.

Nga vinin kolonistët?

Kolonizimi nuk u zhvillua vetëm përmes ardhjes së familjeve nga një zonë e vetme. Dokumentacioni për kolonizimin e Kosovës tregon ardhjen e familjeve nga Serbia, Mali i Zi dhe vise të tjera të Mbretërisë së Jugosllavisë.

Në faza të ndryshme përmenden zona si Toplica, Jabllanica, Kopaoniku, Rasina dhe Stara Rashka, ndërsa më vonë në kolonizim morën pjesë edhe familje nga Mali i Zi dhe vise të tjera.

Familjet koloniste vendoseshin në vendbanime të reja ose në hapësira ku shteti kishte ndarë tokë në kuadër të reformës agrare.

Toka ishte në qendër të procesit

Reforma agrare ndryshoi strukturën e pronësisë mbi tokën në Kosovë. Ligjet dhe aktet administrative të Mbretërisë së Jugosllavisë krijuan mekanizmat për marrjen e tokave të konsideruara nga shteti si të përshtatshme për reformë dhe shpërndarjen e tyre.

Në Kosovë, reforma agrare u ndërthur me politikën e kolonizimit. Dokumentet tregojnë edhe raste ku u prekën prona të shqiptarëve.

Në materialet që lidhen me trevën e Gjilanit përmenden prona dhe pronarë shqiptarë, ndër ta edhe Mustafa Aga i Gjilanit.

Në dokumentacion përmenden gjithashtu zona si Sllatina dhe Pozharani, në kuadër të çështjeve të tokës dhe reformës agrare.

Megjithatë, çdo rast duhet të kontrollohet në dokumentin origjinal, sepse administrata përdorte kategori të ndryshme juridike për tokën: tokë shtetërore, tokë e tepërt, tokë e marrë në kuadër të reformës dhe kategori të tjera.

Kolonizimi dhe ndryshimi demografik

Kolonizimi kishte edhe dimension demografik. Në vendbanimet ku vendoseshin familjet koloniste krijohej një prani e re e popullsisë serbe dhe malazeze.

Kjo ishte pjesë e një politike më të gjerë të Mbretërisë së Jugosllavisë për konsolidimin e kontrollit shtetëror në Kosovë.

Në këtë kuadër, Gjilani kishte rëndësi të veçantë për shkak të pozitës së tij në Kosovën juglindore dhe afërsisë me kufirin me Shqipërinë.

Një dokument i vitit 1938, që trajtonte çështjet e sigurisë dhe pranisë ushtarake, përmend Gjilanin, Kaçanikun, Vushtrrinë, Podujevën, Suharekën dhe Rahovecin ndër zonat ku parashihej forcimi i pranisë ushtarake.

Dokumenti e lidhte këtë edhe me vendosjen e popullsisë serbe në zona me popullsi të konsiderueshme shqiptare.

Memorandumi i vitit 1937

Një nga dokumentet më të njohura për politikën ndaj shqiptarëve është memorandumi i historianit serb Vaso Çubriloviq, i datës 7 mars 1937, me titull Iseljavanje Arnauta – Shpërngulja e shqiptarëve.

Në këtë dokument, Gjilani përmendet ndër zonat e Kosovës që Çubriloviqi i përfshinte në çështjen e popullsisë shqiptare.

Çubriloviqi propozonte masa për shpërnguljen e shqiptarëve dhe ndryshimin e strukturës demografike, duke e lidhur këtë proces edhe me tokën dhe kolonizimin.

Memorandumi duhet kuptuar si propozim politik i autorit, jo si ligj që dëshmon automatikisht zbatimin e çdo pike të tij.

Por dokumenti ka rëndësi të veçantë historike sepse tregon se në qarqe të caktuara politike e intelektuale të Mbretërisë së Jugosllavisë ekzistonte një koncept i organizuar për trajtimin e çështjes shqiptare përmes shpërnguljes dhe ndryshimit demografik.

1.451 familje koloniste

Shifra prej 1.451 familjesh koloniste në Rrethin e Gjilanit është një prej të dhënave më domethënëse që dalin nga dokumentacioni i reformës agrare.

Por kjo shifër nuk duhet të përdoret për të thënë automatikisht se 1.451 familje shqiptare u dëbuan. Kolonizimi dhe shpërngulja janë dy procese që duhet të dokumentohen veçmas.

Disa familje shqiptare mund të jenë larguar për shkak të presionit ekonomik, administrativ ose politik; në raste të tjera mund të jenë prekur pronat e tyre nga reforma agrare; ndërsa në raste të tjera kolonët mund të jenë vendosur në toka shtetërore ose toka të kategorizuara nga administrata si të disponueshme për kolonizim.

Vetëm dokumentet e pronësisë dhe aktet administrative mund ta përcaktojnë rastin konkret.

Sa tokë iu dha kolonëve?

Në dokumentacionin e përgjithshëm të kolonizimit në Kosovë hasen ndarje prej disa hektarësh për familje, shpesh në intervalin 3 deri në 7 hektarë, por kjo nuk duhet të merret si madhësi e njëjtë për secilën prej 1.451 familjeve të Gjilanit.

Për të përcaktuar sipërfaqen e saktë duhet të gjenden listat individuale të vendbanimeve dhe kolonëve.

A u larguan shqiptarët?

Shpërngulja e shqiptarëve nga Kosova gjatë periudhës së Mbretërisë së Jugosllavisë është e dokumentuar në burime të ndryshme.

Për trevën e Gjilanit, një studim serioz duhet të shmangë shifrat e përgjithshme dhe të kërkojë dokumentet lokale.

Regjistrat e administratës së Gjilanit, dokumentet e reformës agrare, regjistrat kadastralë dhe dokumentet e xhandarmërisë mund të tregojnë se cilat familje u larguan, kur u larguan dhe çfarë ndodhi me pronat e tyre.

Historia e tokës është historia e familjeve

Pas çdo akti të reformës agrare fshihet një histori familjare.

Një parcelë e regjistruar në dokument mund të ketë qenë ara e një familjeje shqiptare, tokë e një pronari të madh, tokë shtetërore ose tokë e kategorizuar ndryshe nga administrata.

Prandaj hulumtimi duhet të kalojë nga statistikat te dokumentet individuale. Nëse gjenden listat origjinale të 80 vendbanimeve dhe 1.451 familjeve koloniste, atëherë mund të rindërtohet shumë më saktë harta e kolonizimit të Rrethit të Gjilanit.

Më pas mund të krahasohen këto lista me regjistrat kadastralë dhe pronësorë. Kjo do të mundësonte identifikimin e vendbanimeve, familjeve koloniste, prejardhjes së tyre, sipërfaqes së tokës dhe, aty ku dokumentet e lejojnë, pronarëve të mëparshëm.

Dokumentet e arkivit si dëshmi

Ajo që tashmë mund të thuhet mbi bazën e dokumenteve është se Gjilani nuk ishte jashtë procesit të kolonizimit jugosllav.

Dokumentacioni i reformës agrare e regjistron Rrethin e Gjilanit me dhjetëra vendbanime koloniste dhe mijëra kolonistë.

Memorandumi i Çubriloviqit e përmend Gjilanin në kuadër të politikës ndaj shqiptarëve, ndërsa dokumentet e vitit 1938 tregojnë rëndësinë që administrata dhe strukturat ushtarake i kushtonin kësaj hapësire.

Historia e kësaj periudhe nuk mund të reduktohet në një shifër. Ajo duhet të rindërtohet përmes dokumenteve: emrave të familjeve, vendbanimeve, pronave, vendimeve administrative dhe regjistrave të popullsisë.

Vetëm atëherë do të kemi një pasqyrë të plotë se si reforma agrare dhe kolonizimi ndikuan mbi shqiptarët e trevës së Gjilanit dhe mbi strukturën demografike të kësaj zone gjatë periudhës 1918–1941. /Mediafokus.info