Kapiten Bajrush Xhakli – nga Malet e Zhegocit deri në Boston të Amerikës

Shkruan: Sabedin Sherifi

Një jetë mes luftës, qëndresës dhe mërgimit shqiptar

Nga Kishnapola e Anamoravës deri në Bostonin e largët, jeta e Kapiten Bajrush (Ali) Xhaklit përshkon disa nga periudhat më të trazuara të historisë së shqiptarëve të Kosovës.

Ai ishte pjesë e një brezi që përjetoi ndryshime të mëdha politike, luftën, rezistencën e armatosur dhe më pas mërgimin, duke e bartur me vete kujtimin e vendlindjes dhe lidhjen me çështjen shqiptare.

Bajrush Xhakli lindi në vitin 1904 në Kishnapolë. Fëmijërinë dhe vitet e hershme të jetës i kaloi në një kohë të vështirë për shqiptarët e Kosovës, ndërsa familja e tij do të përballej me presionet dhe masat represive të kohës.

Në vitin 1928, kur familjes iu dha mundësia të shpërngulej në Turqi, ajo zgjodhi Shqipërinë dhe u vendos në Fier. Ky vendim krijoi një lidhje të fortë mes familjes Xhakli dhe Shqipërisë, por nuk e shkëputi atë nga vendlindja dhe Kosova.

Nga Kishnapola në Shqipëri

Familja Xhakli ishte një nga familjet shqiptare të njohura të Kishnapolës dhe historia e saj u zhvillua në rrethanat e vështira politike të kohës. Për shkak të qëndrimit dhe veprimtarisë së saj, familja përjetoi masa represive dhe arrest shtëpiak, ndërsa shpërngulja në Shqipëri u bë një kthesë e rëndësishme në jetën e saj.

Në Fier, familja nisi një jetë të re, por lidhjet me Kosovën mbetën të forta. Për Bajrush Xhaklin, kjo lidhje do të bëhej veçanërisht e rëndësishme në vitet që pasuan. Në vitin 1942 ai u kthye në Kosovë dhe u përfshi në strukturat e xhandarmërisë shqiptare, duke nisur një kapitull të ri të jetës së tij, këtë herë në uniformë dhe në një periudhë kur zhvillimet politike e ushtarake po merrnin një kthesë të madhe.

Kapiten në vitin 1943

Në vitin 1943, Bajrush Xhakli mori gradën e kapitenit nga Mit’hat Frashëri. Kjo gradë e vendosi atë në mesin e kuadrove ushtarake shqiptare që vepronin në Kosovë dhe i dha një rol të rëndësishëm në ngjarjet që do të pasonin.

Për Bajrushin, kthimi në Kosovë nuk ishte thjesht një rikthim në vendlindjen e tij. Ai u kthye në një kohë kur fati politik i Kosovës po hynte në një periudhë të re dhe kur përplasjet që do të pasonin do të përcaktonin jetën e shumë shqiptarëve.

Nga viti 1944 te organizimi i rezistencës shqiptare

Në fund të vitit 1944, pas vendosjes së pushtetit jugosllav në Kosovë, një pjesë e forcave nacionaliste shqiptare filluan organizimin e rezistencës së armatosur. Për shumë prej tyre, përfundimi i Luftës së Dytë Botërore nuk shënoi edhe fundin e përballjeve në Kosovë.

Më 1 dhjetor 1944, në Tërpezë u organizua shtabi i rezistencës shqiptare dhe Bajrush Xhakli u bë pjesë e këtij organizimi. Përvoja e tij ushtarake dhe grada e kapitenit e vendosën atë në mesin e njerëzve që do të merrnin përgjegjësi në drejtimin e forcave shqiptare.

Gjatë vitit 1945, rezistenca mori një organizim edhe më të strukturuar dhe malet e Kosovës u kthyen në qendra të rëndësishme të veprimtarisë së forcave shqiptare.

Kongresi i Tanushës dhe Batalioni i Dytë

Më 15 dhe 16 gusht 1945, në Tanushë të Kopilaçës, u mbajt Kongresi i Lëvizjes së Rezistencës Shqiptare, ku u organizuan më tej forcat e armatosura të rezistencës dhe u përcaktua struktura e tyre ushtarake.

Në këtë organizim, Kapiten Bajrush Xhakli u caktua komandant i Batalionit të Dytë, i cili vepronte në malet e Zhegocit dhe Presedelit. Për të, ky ishte një nga momentet më të rëndësishme të jetës ushtarake, sepse nga ai pozicion do të drejtonte luftëtarët shqiptarë në një periudhë kur rezistenca po përballej me rrethana gjithnjë e më të vështira.

Në udhëheqjen e kësaj lëvizjeje ishin edhe Hasan Kabashi, Rexhep Okllapi, Shaban Haliti dhe Din Hoxha. Në mesin e tyre, Bajrush Xhakli përfaqësonte edhe përvojën e një ushtaraku që kishte shërbyer në strukturat shqiptare dhe që tashmë ishte kthyer në komandant të njërit prej batalioneve të rezistencës.

Luftimet e Gadimes

Një nga përballjet më të rëndësishme të kësaj periudhe ishte Lufta e Gadimes. Në kujtimet e Hysen Tërpezës, Bajrush Xhakli përmendet së bashku me Adem Gllavicën dhe Rexhep Okllapin në lidhje me luftimet e zhvilluara në këtë zonë.

Përplasja në Gadime ishte e ashpër dhe pati humbje në radhët e forcave kundërshtare. Në kujtimet e Adem Gllavicës përmenden 64 të vrarë dhe 7 të zënë robër nga pala kundërshtare.

Edhe kujtesa familjare e lidh drejtpërdrejt Kapiten Bajrush Xhaklin me drejtimin e forcave shqiptare gjatë kësaj beteje. Sipas kësaj dëshmie, në radhët e forcave të Bajrushit nuk pati të vrarë, ndërsa Behxhet Ferizi nga Papazi u plagos.

Lufta e Gadimes mbeti një nga episodet e rëndësishme të rezistencës shqiptare të vitit 1945. Ajo ishte një nga ato përballje në të cilat malet dhe fshatrat e Kosovës u shndërruan në skenë të luftës, ndërsa komandantët dhe luftëtarët shqiptarë përpiqeshin të vazhdonin rezistencën në kushte gjithnjë e më të vështira.

Për Kapiten Bajrush Xhaklin, Gadimja ishte një tjetër kapitull i rrugës së tij ushtarake, përpara se historia ta detyronte të merrte rrugën e mërgimit.

Largimi nga Kosova

Gjatë vitit 1945, gjendja e forcave të rezistencës shqiptare u rëndua gjithnjë e më shumë. Në gjysmën e dytë të nëntorit, Bajrush Xhakli u nis së bashku me një grup luftëtarësh drejt Greqisë dhe, në fund të nëntorit, kaloi kufirin duke lënë pas Kosovën.

Ky largim shënoi një nga kthesat më të dhimbshme të jetës së tij. Ai po largohej nga vendi ku kishte lindur, nga familja dhe nga malet ku kishte kaluar një pjesë të rëndësishme të jetës së tij ushtarake. Pas një jete të lidhur me Kosovën, rruga e tij tashmë po merrte drejtimin e mërgimit.

Nga Greqia, rruga e Bajrush Xhaklit vazhdoi drejt Shteteve të Bashkuara të Amerikës, ku do të niste një kapitull krejt tjetër i jetës së tij.
Boston – një jetë e re mes shqiptarëve

Bajrush Xhakli u vendos në Boston, Massachusetts, qytet që ishte një nga qendrat e rëndësishme të komunitetit shqiptar në Shtetet e Bashkuara. Pas viteve të luftës dhe të rezistencës, ai tashmë duhej të ndërtonte një jetë të re larg vendlindjes.

Në Boston ai punoi te Antoni Athanas, një nga figurat më të njohura të komunitetit shqiptaro-amerikan. Prania e Bajrush Xhaklit në rrethin e shqiptarëve të Bostonit e mbajti gjallë lidhjen e tij me komunitetin dhe me njerëzit që ndanin të njëjtën gjuhë, të njëjtën prejardhje dhe kujtimet e vendlindjes.

Mërgimi ndryshoi jetën e tij, por nuk e fshiu të kaluarën. Pas tij mbetën vitet e luftës, shërbimi ushtarak, malet e Kosovës dhe rruga e gjatë që e kishte sjellë deri në Amerikë.

Një jetë mes vendlindjes, luftës dhe mërgimit

Kur rrëfehet jeta e Bajrush Xhaklit, rruga e tij shtrihet nga Kishnapola në Shqipëri, pastaj në Kosovë, në Tërpezë, Tanushë, Zhegoc e Presedel, në Gadime, më pas në Greqi dhe përfundimisht në Boston.

Secili prej këtyre vendeve lidhet me një kapitull të rëndësishëm të jetës së tij. Kishnapola ishte vendi ku lindi dhe ku nisi rrugëtimi i tij.

Shqipëria u bë vendi ku familja e tij gjeti strehim dhe ku u formua një pjesë e rëndësishme e jetës së tij. Kosova u bë vendi ku ai u kthye si ushtarak dhe ku mori pjesë në rezistencën shqiptare. Ndërsa Bostoni u bë vendi ku ai ndërtoi jetën e fundit, larg atdheut dhe pranë komunitetit shqiptar.

31 mars 1990 – fundi i një jete të gjatë

Më 31 mars 1990, në Boston, ndërroi jetë Kapiten Bajrush (Ali) Xhakli, në moshën rreth 86-vjeçare.

Pas tij mbeti kujtimi i një njeriu që kishte kaluar nëpër një shekull të trazuar dhe që kishte parë nga afër ndryshimet e mëdha që përfshinë shqiptarët e Kosovës. Ai kishte lindur në Kishnapolë, kishte jetuar në Shqipëri, ishte kthyer në Kosovë si kapiten, kishte komanduar Batalionin e Dytë të rezistencës në malet e Zhegocit dhe Presedelit dhe, pas largimit nga Kosova, kishte gjetur strehë në Boston.

Jeta e tij ishte një udhëtim i gjatë nga vendlindja drejt mërgimit, por lidhja me vendin prej nga ishte nisur nuk u shua.
Kapiten Bajrush Xhakli mbetet në kujtesën e familjes dhe të bashkëluftëtarëve si një nga njerëzit e brezit që e përjetoi historinë jo vetëm si dëshmitar, por edhe si pjesëmarrës.

Dhe rrëfimi i tij nis e mbyllet larg njëri-tjetrit: në Kishnapolë, aty ku lindi, dhe në Boston, aty ku ndërroi jetë. Mes këtyre dy vendeve shtrihet një jetë e tërë, e kaluar nëpër luftë, rezistencë, mërgim dhe kujtime që vazhdojnë të përcillen brez pas brezi.