Demonizimi i ish-ushtarëve të UÇK-së dhe sfida e kujtesës shtetformuese në Kosovën e pasluftës

Izmi Zeka

Hyrje: Nga çlirimtar te polarizimi publik

Lufta e viteve 1998–1999 në Kosovë përfundoi me ndërhyrjen e NATO-s dhe tërheqjen e forcave të Serbisë. Në këtë proces, Ushtria Çlirimtare e Kosovës (UÇK) u shndërrua në simbol të rezistencës së armatosur kundër regjimit të Slobodan Milosheviçit dhe në themel shtetformuese të Kosovës.

Megjithatë, dy dekada pas luftës dhe jo vetëm, figura e ish-luftëtarit është bërë objekt kontestimi, relativizimi dhe – në disa raste – demonizimi.

Ky fenomen nuk është thjesht debat politik; ai prek vetë kohezionin shoqëror dhe mënyrën se si ndërtohet legjitimiteti i shtetit.

Ky punim argumenton se demonizimi i ish-ushtarëve të UÇK-së është produkt i një ndërthurjeje faktorësh të jashtëm dhe të brendshëm: narrativave të vazhdueshme serbe, proceseve ndërkombëtare të drejtësisë, rivaliteteve politike vendore, krizave socio-ekonomike, trashëgimisë së aparateve të sigurisë dhe ndikimit psiko-social të robërisë së gjatë.

Narrativat e jashtme dhe riformësimi i diskursit

Që gjatë luftës, aparati shtetëror i Serbisë e paraqiti UÇK-në si organizatë terroriste. Kjo narrativë vazhdoi edhe pas vitit 1999 në diplomaci dhe në disa segmente të mediave ndërkombëtare.

Krijimi i Dhomave të Specializuara të Kosovës në Hagë e zhvendosi vëmendjen nga çlirimi drejt përgjegjësisë penale “kolektive” të UÇK-së.

Edhe pse drejtësia individuale është parim themelor i shtetit ligjor, efekti simbolik i proceseve gjyqësore në Kosovë ndaj krerëve të UÇK-së ndikoi në perceptimin publik, duke krijuar tension midis legjitimitetit historik të luftës dhe diskursit juridik bashkëkohor.

Në planin diplomatik, përpjekjet për stabilitet rajonal shpesh kanë prodhuar gjuhë relativizuese që shmang dallimin e qartë mes agresorit dhe rezistencës. Ky balancim politik ka reflektuar edhe në diskursin e brendshëm.

Trashëgimia e aparateve të sigurisë

Gjatë periudhës jugosllave, struktura si UDB-ja kishin rrjet të gjerë informatorësh dhe mekanizma kontrolli.

Studimet mbi tranzicionet në Evropën Lindore tregojnë se rrjete të ngjashme, si ato të KGB-së nuk u zhdukën automatikisht me ndryshimin e sistemit, por shpesh u rikonfiguruan në forma të reja ndikimi.

Në mungesë të proceseve të plota të lustracionit dhe hapjes së arkivave, ekziston mundësia teorike e vazhdimësisë së ndikimit informal të individëve të lidhur me strukturat e vjetra.

Kjo nuk duhet trajtuar si akuzë kolektive, por si dimension strukturor që kërkon transparencë institucionale.

Mbi këtë bazë edhe është investuar shumë për të dobësuar shtetin e Kosovës duke financuar Serbia që luftën respektivisht ushtarët e UCK-së t1i demonizojë përmes formave të ndryshme nga njerëz brenda Kosovës e në shërbim të agjenturave serbe.

Si duket nga analiza sistemore është investuar aq shumë sa që ka ngjallur portretin e sistemit të kaluar të infiltruar edhe në institucionet shtetërore.

Rivalitetet politike dhe instrumentalizimi i luftës

Transformimi i ish-luftëtarëve në aktorë politikë krijoi një ndërthurje midis legjitimitetit historik dhe performancës qeverisëse. Gabimet, apo polarizimi partiak ndikuan që kritikat ndaj qeverisjes të projektohen mbi vetë figurën e luftëtarit.

Në këtë mënyrë, lufta u instrumentalizua në debatet elektorale, duke e zhvendosur nga simbol unifikues në mjet për përplasje politike.

Faktorët socio-ekonomikë dhe zhgënjimi shoqëror

Papunësia, emigrimi dhe perceptimi i shoqëruar me fushata të egra ndaj individëve kanë prodhuar zhgënjim të thellë në shoqëri. Në kontekste krizash, shoqëritë shpesh rishikojnë narrativat themeluese dhe kërkojnë përgjegjësi nga elitat që identifikohen me periudhën e çlirimit.

Ky proces mund të çojë në relativizim të simbolikës çlirimtare, sidomos kur pritjet për zhvillim ekonomik janë të mëdha.

Hendeku brezor dhe mungesa e edukimit historik

Brezi i lindur pas luftës nuk ka përvojë direkte të represionit. Pa një edukim të strukturuar dhe kritik mbi historinë e luftës, kujtesa kolektive bëhet e fragmentuar dhe e ndjeshme ndaj reinterpretimit.

Në këtë boshllëk, narrativa të ndryshme – përfshirë ato relativizuese – gjejnë terren më të lehtë.

Trashëgimia psiko-sociale e robërisë së gjatë

Një faktor i rëndësishëm është ndikimi i dekadave nën sundim represiv të Serbisë. Shoqëritë që jetojnë gjatë nën dominim mund të zhvillojnë:
• mosbesim ndaj aftësisë së vet për vetëqeverisje
• prirje për të kërkuar legjitimitet nga jashtë
• ndjenjë pasigurie institucionale.

Regjimet represive krijojnë kulturë frike dhe autocensure, e cila nuk zhduket menjëherë me shpalljen e lirisë.

Liria politike kërkon përgjegjësi kolektive; në kushte zhgënjimi, kjo mund të prodhojë ambivalencë ndaj projektit shtetëror dhe dobësim të ndjeshmërisë ndaj sakrificës historike.

Krahasimi ndërkombëtar

Historia njeh raste kur figura të rezistencës janë kontestuar para se të konsolidohen si simbole kombëtare.

Nelson Mandela dhe Kongresi Amerikan Afrikan u etiketuan për dekada si organizatë terroriste nga regjimi i aparteidit. Charles de Gaulle u kundërshtua nga regjimi i Philippe Pétain gjatë Luftës së Dytë Botërore.

Këto raste tregojnë se tranzicioni nga luftëtar në figurë shtetformuese është proces i gjatë dhe shpesh i diskutueshëm sidomos te popujt e Ballkanit.

Implikimet për zhvillimin shtetëror

Demonizimi i pakontrolluar i figurës së ish-luftëtarit prodhon pasoja të drejtpërdrejta:
• fragmentim të identitetit shtetëror
• polarizim politik të vazhdueshëm
• dobësim të kohezionit shoqëror
• tension midis drejtësisë individuale dhe legjitimitetit kolektiv.

Një shtet i ri ka nevojë për ekuilibër: ruajtje të legjitimitetit historik të luftës dhe forcim të sundimit të ligjit.

Përfundim

Fenomeni i demonizimit të ish-ushtarëve të UÇK-së në Kosovën e pasluftës është shumëdimensional. Ai buron nga ndërthurja e narrativave të jashtme, trashëgimisë së strukturave të sigurisë, rivaliteteve politike, krizave socio-ekonomike, ndikimit mediatik dhe trashëgimisë psikologjike të robërisë së gjatë.

Zgjidhja nuk qëndron as në mitizim të pakritikueshëm, as në delegjitimim kolektiv. Ajo kërkon:
• institucionalizim të kujtesës historike mbi baza e realitetit të krijuar
• edukim kritik dhe gjithëpërfshirës
• edukim ne shkolla mbi të kaluarën
• dhe forcim të institucioneve demokratike.

Vetëm duke e integruar me maturi trashëgiminë e luftës në projektin demokratik të së ardhmes, Kosova mund ta shndërrojë këtë debat nga burim polarizimi në themel të qëndrueshmërisë së saj shtetërore.