Lubishta 1912–1913 – varret për 95 shqiptarët ishin hapur paraprakisht

Shkruan: Sabedin Sherifi

Një masakër e dokumentuar edhe në arkivat serbe – shqiptarët u lidhën dhe u dërguan drejt varreve të hapura paraprakisht

Në historinë e Lubishtës së Vitisë ekziston një kapitull që për më shumë se një shekull ka mbetur i gjallë në kujtesën e familjeve, në rrëfimet e të moshuarve dhe në vendet ku u varrosën viktimat.

Është historia e masakrës së viteve 1912–1913, në ditët e para të vendosjes së pushtetit serb në këtë pjesë të Kosovës.

Por kjo nuk është vetëm një histori e trashëguar gojarisht.

Një pjesë e saj është regjistruar edhe në dokumentacionin ushtarak serb të kohës.

Dhe pikërisht ky dokument e bën tragjedinë e Lubishtës një nga rastet më të rëndësishme për dokumentimin e dhunës ndaj shqiptarëve në Moravën e Epërme.

Lubishta nën pushtimin e ri

Në vjeshtën e vitit 1912, Lufta e Parë Ballkanike solli ushtrinë serbe në Kosovë dhe në trevat përreth Gjilanit.

Pas vendosjes së forcave serbe, në shumë fshatra shqiptare nisën bastisjet, arrestimet, djegiet e shtëpive, konfiskimet dhe vrasjet.

Lubishta ishte ndër fshatrat që u godit rëndë.

Banorët e saj ishin shqiptarë dhe një pjesë e tyre kishin qenë të përfshirë në qëndresën kundër pushtimit.

Për këtë arsye, fshati u kthye në objekt të një dhune që nuk u kufizua vetëm në përleshje ushtarake.

Ajo preku drejtpërdrejt popullsinë civile.

Dhjetori i vitit 1912

Sipas të dhënave historike, në Lubishtë u vranë 18 persona në dhjetor 1912.

Por kjo ishte vetëm një pjesë e tragjedisë.

Në muajt që pasuan, dhuna mori përmasa edhe më të mëdha.

Vrasjet nuk ishin më vetëm episode të izoluara.

Ato u shndërruan në ekzekutime masive.

Dita kur fshati u kthye në skenë ekzekutimesh

Më 15 shkurt 1913, Komanda e vendit në Gjilan i dërgoi një raport Komandës së Divizionit të Kosovës.

Në atë raport përshkruhet një operacion i ushtrisë serbe në Lubishtë.

Sipas dokumentit, një njësi ushtarake kishte hyrë në fshat dhe kishte shkatërruar me dinamit disa shtëpi dhe kishte djegur disa prej tyre.

Pastaj filloi kërkimi i banorëve.

Të rriturit shqiptarë u mblodhën.

Ata nuk u dërguan përpara ndonjë gjykate.

Nuk u përshkruhet ndonjë proces gjyqësor.

Në dokument ata paraqiten si të arrestuar dhe të lidhur.

Ishin 68 shqiptarë.

Të lidhur, ata u nxorën nga fshati dhe u nisën drejt një pylli.

Por ajo që ndodhi më pas është pjesa më tronditëse e dokumentit.

Varret ishin hapur përpara se të mbërrinin viktimat

Sipas raportit ushtarak serb, në vendin ku do të dërgoheshin shqiptarët, gropat ishin hapur më herët nga banorë të Vërbocit.

Pra, varret ishin përgatitur paraprakisht.

Të arrestuarit nuk po dërgoheshin në një vend të panjohur.

Ata po dërgoheshin drejt një vendi ku ishte përgatitur varrosja e tyre.

Të lidhur dhe të pambrojtur, ata u çuan në pyll.

Aty, sipas dokumentit, ushtria serbe kreu atë që në raport përshkruhet si “procedurë e shkurtër”.

Pas këtij ekzekutimi, viktimat u varrosën në gropat e hapura paraprakisht.

Kështu, një dokument ushtarak serb i kohës regjistroi vetë mekanizmin e ekzekutimit.

Nuk kemi të bëjmë vetëm me një dëshmi të mbledhur shumë vite më vonë.

Kemi një raport të hartuar nga struktura ushtarake serbe dhe të dërguar në zinxhirin e saj komandues.

Sa shqiptarë u vranë në Lubishtë?

Këtu dokumentet dhe dëshmitë nuk japin vetëm një numër.

Dokumenti ushtarak serb i 15 shkurtit 1913 flet për 68 shqiptarë të ekzekutuar.

Studimet historike regjistrojnë gjithashtu 18 viktima në dhjetor 1912 dhe një numër tjetër të madh viktimash në shkurt 1913.

Ndërkohë, burimet lokale dhe dëshmitë e banorëve të Lubishtës e vendosin numrin e përgjithshëm të viktimave të tragjedisë në 95 persona, ndërsa disa dëshmi japin shifra edhe më të larta.

Prandaj, përmasat e tragjedisë nuk mund të reduktohen në vetëm 68 viktima.

68 është numri i shqiptarëve që dokumenti ushtarak serb i lidh drejtpërdrejt me atë ekzekutim të veçantë.

Ndërsa 95 është shifra që burimet dokumentare dhe lokale e japin për tragjedinë e përgjithshme të Lubishtës.

Varrezat masive

Vite dhe breza më vonë, kujtesa e Lubishtës vazhdoi të tregonte vendin ku ishin varrosur viktimat.

Në vitin 2012, gjatë punimeve për ngritjen e një lapidari pranë Podgorcit, u zbuluan mbetje mortore.

U gjetën eshtra njerëzish, gëzhoja plumbash dhe pjesë metalike e kapëse rrobash.

Në atë zonë dyshohet për tri varreza masive, ku besohet se janë varrosur rreth 80 deri në 90 persona.

Kjo zbulim e bëri edhe më të prekshme dëshminë e trashëguar brez pas brezi.

Ajo që kishte mbetur për dekada në kujtesën e familjeve doli përsëri në sipërfaqe nga toka.

Një dëshmi që nuk u zhduk

Në Lubishtë, historia e masakrës nuk është ruajtur vetëm në dokumente.

Ajo është ruajtur në familje.

Në rrëfimet për burrat që u morën nga shtëpitë.

Në kujtimet për ata që nuk u kthyen më.

Dhe mbi të gjitha, në vendet ku familjet vazhduan të kërkonin varret e të afërmve.

Disa dëshmi lokale flasin edhe për njerëz të plagosur që u varrosën pa qenë plotësisht të vdekur.

Kjo pjesë duhet trajtuar me kujdes si dëshmi e transmetuar, por ajo përputhet me kujtesën e ruajtur në Lubishtë për mënyrën e tmerrshme se si u trajtuan viktimat.

Dokumenti që nuk mund të fshihet

Më shumë se një shekull pas ngjarjes, dokumenti i 15 shkurtit 1913 mbetet një nga provat më të rëndësishme.

Sepse dokumenti nuk vjen nga një rrëfim i shkruar dekada më vonë. Ai vjen nga vetë strukturat ushtarake serbe.

Në të regjistrohet numri i shqiptarëve të lidhur, shkatërrimi i shtëpive, dërgimi i tyre në pyll dhe fakti se gropat për varrim ishin hapur paraprakisht nga banorë të Vërbocit.

Dokumenti ndodhet në fondet arkivore ushtarake dhe është përdorur nga studiuesit në dokumentimin e krimeve të kryera në Moravën e Epërme.

Kjo e bën rastin e Lubishtës veçanërisht të rëndësishëm.

Sepse historia e saj nuk qëndron vetëm mbi kujtesën.

Ajo ka lënë gjurmë edhe në arkivin e pushtetit që kreu operacionin.

95 emra që nuk duhet të harrohen

Masakra e Lubishtës nuk është vetëm një kapitull i largët i historisë së vitit 1912.

Është historia e njerëzve që kishin emra, familje dhe shtëpi.

Ishte një fshat i vogël shqiptar që u përball me një valë dhune të jashtëzakonshme.

Të paktën 95 banorë të Lubishtës mbetën viktima të kësaj tragjedie, sipas shifrës së ruajtur në burimet përkujtimore dhe dokumentare.

Disa u pushkatuan. Disa u zhdukën. Disa u varrosën në varreza masive.

Dhe për disa prej tyre, edhe sot nuk dihet me siguri vendi ku prehen.

Mbi një shekull më vonë, toka e Lubishtës dhe e Podgorcit vazhdon të ruajë gjurmët e asaj kohe.

Eshtrat e zbuluara, varrezat masive dhe dokumenti ushtarak serb i vitit 1913 na japin të njëjtin mesazh: Masakra e Lubishtës nuk është vetëm një rrëfim i trashëguar. Është një ngjarje historike e dokumentuar.

Dhe dokumenti i shkruar atëherë, në zyrat e vetë ushtrisë serbe, mbetet sot një dëshmi e heshtur e asaj që ndodhi në Lubishtë në vitet 1912–1913./Mediafokus