Çka përjetoi Prishtina nën pushtimin e dhunshëm serb 1912–1913

Sabedin Sherifi

Nga Merdarja dhe Prepolaci, përmes Podujevës e Prapashticës, deri në Prishtinë, viti 1912 shënoi një nga periudhat më të dhunshme në historinë e Kosovës.

Dokumentet ushtarake, raportet diplomatike dhe dëshmitë e kohës regjistrojnë luftime, djegie fshatrash dhe vrasje të shqiptarëve.

Në tetor 1912, lufta mbërriti në kufirin lindor të Kosovës. Në brezin e Llapit dhe Gollakut u zhvilluan përleshje të ashpra ndërmjet forcave serbe dhe forcave shqiptare që mbronin këtë pjesë të Kosovës.

Dokumentet e ushtrisë serbe për 14 dhe 15 tetor 1912 regjistrojnë përleshje në zonën kufitare dhe viktima nga të dyja palët.

Raportet tregojnë se forcat shqiptare kishin zënë pozicione në zonën e Llapit dhe Gollakut dhe po përpiqeshin të ndalonin depërtimin e ushtrisë serbe.

Pas luftimeve në Merdare dhe Prepolac, ushtria serbe vazhdoi marshimin drejt Podujevës.

Burimet e kohës dokumentojnë pushtimin dhe djegien e Podujevës, pas së cilës rruga e ofensivës vazhdoi drejt Prishtinës.

Prapashtica në rrugën drejt Prishtinës

Në këtë korridor ushtarak ndodhej edhe Prapashtica, një nga vendbanimet shqiptare në lindje të Prishtinës.

Burime historike shqiptare raportojnë se pas hyrjes së forcave serbe në zonë, Prapashtica u dogj dhe pati vrasje të banorëve shqiptarë.

Në të njëjtat burime përmendet edhe arrestimi dhe dërgimi i një numri të madh burrash e djemsh nga zona e Merdarës dhe Prapashticës drejt Serbisë.

Shifra prej rreth 1,800 të arrestuarish dhe rreth 1,000 të pushkatuarish në Aleksinac qarkullon në literaturën shqiptare, por dokumenti origjinal serb që do ta vërtetonte këtë numër nuk është identifikuar në kërkimin e deritanishëm.

Për këtë arsye, kjo shifër mbetet e veçuar nga të dhënat e dokumentuara drejtpërdrejt.

Prishtina: mijëra shqiptarë të vrarë

Pas hyrjes së ushtrisë serbe në Prishtinë, raportet e kohës regjistruan vrasje masive.

Një nga dëshmitë më të rëndësishme është raporti i Lazër Mjedës, arqipeshkvit të Shkupit, i datës 24 janar 1913.

Në të jepet një vlerësim prej rreth 5,000 shqiptarësh të vrarë në Prishtinë.

Raporti i Mjedës u hartua vetëm disa muaj pas ngjarjeve.

Ai përshkruan gjendjen e rëndë të popullsisë shqiptare pas pushtimit serb dhe u bë një nga dëshmitë e njohura ndërkombëtare për dhunën në Kosovë gjatë Luftës së Parë Ballkanike.

Edhe shtypi i huaj i kohës raportoi për vrasje të shqiptarëve në Prishtinë dhe rreth saj.

Gollaku pas pushtimit

Dhuna vazhdoi edhe pasi fronti kryesor i luftës u zhvendos.

Në zonën e Gollakut janë regjistruar raste në Shipashnicë, Sfirçë, Tygjec, Hogosht, Gmicë dhe Zajçec.

Në Shipashnicë, në dhjetor 1912, një ekspeditë e armatosur arrestoi dhe torturoi disa banorë. Katër prej tyre u vranë.

Në Sfirçë raportohet djegia e një numri të madh shtëpish.

Këto ngjarje tregojnë se dhuna nuk ishte e kufizuar vetëm në vijën e frontit.

Ajo preku edhe fshatrat shqiptare pasi ushtria serbe kishte marrë kontrollin e territorit.

Një korridor i pushtimit

Ngjarjet e vitit 1912 krijojnë një vijë të qartë në hartë: Merdare → Prepolac → Podujevë → Prapashticë → Prishtinë.

Kjo ishte një nga rrugët kryesore të përparimit të ushtrisë serbe drejt qendrës së Kosovës.

Në këtë hapësirë dokumentet regjistrojnë luftime kufitare, djegie vendbanimesh dhe vrasje.

Në Prishtinë, raporti i Lazër Mjedës jep shifrën prej rreth 5,000 shqiptarësh të vrarë.

Pas pushtimit, dokumentet dhe dëshmitë vazhdojnë të regjistrojnë dhunë në Gollak dhe në fshatrat përreth.

Pas më shumë se një shekulli, emrat e fshatrave – Merdare, Prepolac, Podujevë, Prapashticë, Prishtinë, Shipashnicë e Sfirçë – mbeten dëshmi të një periudhe kur ndryshimi i kufijve në Ballkan u shoqërua me luftë, dëbime, djegie dhe vrasje të popullsisë shqiptare. /Mediafokus