Avdush Canajt është një prej zërave më të dalluar të poezisë bashkëkohore shqipe për fëmijë

Zamira Shtylla

Avdush Canajt është një prej zërave më të dalluar të poezisë bashkëkohore shqipe për fëmijë.

Krijimtaria e tij paraqet një rast të veçantë studimor për shkak të mënyrës se si ndërthur perceptimin fëmijëror të botës me një ndjeshmëri të rafinuar poetike.

Cikli “Kënga fluturoi në shi” përbëhet nga një seri miniaturash lirike që ndërtojnë një univers të përqendruar artistikisht, ku elementet e natyrës, lojës, ëndrrës dhe krijimit poetik bashkëveprojnë në një strukturë të dendur metaforike.

Këto poezi nuk synojnë të transmetojnë mesazhe didaktike të drejtpërdrejta, por të krijojnë përvoja estetike, duke respektuar logjikën imagjinative të fëmijës.

Në aspektin teorik, ky cikël mund të lexohet përmes konceptit bachelardian të imagjinatës poetike, sipas të cilit objekti poetik nuk është riprodhim i realitetit, por transformim i tij nëpërmjet energjisë imagjinative.

Pikërisht ky transformim përbën boshtin organizues të poezisë së Canajt.

..

Në veprën e Gaston Bachelard-it imagjinata konsiderohet një forcë krijuese që prodhon realitete të reja poetike. Sipas tij, poezia nuk e pasqyron botën, por e rindërton atë.

Që në tekstin hapës të ciklit:

“Dua të më lag pranvera
tha kënga dhe fluturoi në shi”

realiteti çlirohet nga kufijtë logjikë. Kënga fiton zë, dëshirë dhe lëvizje. Ajo nuk është më fenomen akustik, por subjekt poetik.

Kjo figurë krijon një proces të dyfishtë transformimi: abstraktja materializohet, ndërsa natyra humanizohet.

Në këtë mënyrë poeti ndërton një univers ku marrëdhëniet shkak-pasojë zëvendësohen nga asociacionet imagjinative.

Pikërisht këtu qëndron një nga tiparet themelore të poezisë moderne për fëmijë.

Në vend të përshkrimit realist, autori përdor logjikën e mrekullisë artistike.

..

Një nga veçoritë më të rëndësishme të ciklit është marrëdhënia fenomenologjike ndërmjet fëmijës dhe natyrës.

Në teorinë e Bachelard-it natyra nuk përjetohet si objekt i jashtëm, por si hapësirë intime e ndërgjegjes.

Pikërisht kështu funksionon natyra edhe në poezinë e Canajt.

Era, zogu, gjethi, shiu, manushaqja, bari dhe kumria nuk paraqiten si elemente peizazhi, por si pjesëmarrës aktivë të përvojës poetike.

Në poezinë “Era hapi fletorën time” lexojmë:

“Era hapi fletorën time
me gishtin e zymbylit”.

Kjo figurë përfaqëson një shembull të shkëlqyer të asaj që fenomenologjia e quan “humanizim i botës”.

Era fiton vetëdije dhe vepron si lexuese e poezisë së fëmijës.

Nga ana tjetër, zymbyli shndërrohet në pjesë të trupit të saj.

Kështu krijohet një univers ku kufijtë ndërmjet njeriut dhe natyrës treten.

..

Një nga mekanizmat kryesorë artistikë të ciklit është animizimi.

Jean Piaget ka vënë në dukje se fëmija priret t’u atribuojë sendeve dhe dukurive cilësi njerëzore.

Poezia e Canajt e përvetëson këtë mekanizëm psikologjik dhe e shndërron në procedim estetik.

Topi ëndërron.

Loja lodhet.

Era lexon.

Kënga fluturon.

Dita buzëqesh.

Kjo mënyrë e ndërtimit të tekstit nuk është vetëm figurë stilistike. Ajo përfaqëson mënyrën se si fëmija organizon përvojën e vet me botën.

Për këtë arsye animizimi në poezinë e Canajt nuk duket i imponuar, por krejtësisht natyror.

..

Studiuesit bashkëkohorë të letërsisë për fëmijë e konsiderojnë lojën si një kategori themelore estetike.

Në ciklin e Canajt loja nuk paraqitet vetëm si aktivitet, por si mënyrë ekzistence.

Në poezinë “Loja fluturonte” ajo personifikohet plotësisht:

“Loja s’ndalej, loja.
Fluturonte.”

Këtu kemi një metaforë që e shndërron lojën në qenie autonome.

Lëvizja bëhet parimi organizues i tekstit.

Fluturon loja.

Fluturon kënga.

Fluturon ëndrra.

Fluturon imagjinata.

Kjo dinamikë krijon një strukturë poetike të mbështetur mbi energjinë e vazhdueshme të fëmijërisë.

..

Një ndër poezitë më përfaqësuese të ciklit është “Me cicërima shkruaj një libër”.

“krejt çka flasin drurët
më tregon era
unë pastaj e shkruaj një libër
me cicërima gjethësh”.

Kjo poezi mund të lexohet si një manifest poetik i autorit.

Drurët përfaqësojnë natyrën.

Era simbolizon frymëzimin.

Libri përfaqëson artin.

Ndërsa cicërimat e gjethëve simbolizojnë gjuhën poetike.

Krijimi artistik paraqitet si proces përkthimi i zërave të natyrës në gjuhë estetike.

Në këtë pikë poezia e Canajt afrohet me traditën romantike, por njëkohësisht ruan modernitetin e saj figurativ.

..

Një aspekt me interes të veçantë është forma.

Poezitë janë jashtëzakonisht të shkurtra.

Megjithatë, ato arrijnë të krijojnë densitet të lartë kuptimor.

Kjo i afron me konceptin e miniaturës lirike moderne.

Në pak vargje ndërtohet një botë e tërë figurative.

Autori shmang narracionin e gjerë dhe mbështetet te sugjestioni poetik.

Kjo ekonomi gjuhësore përfaqëson një nga arritjet më të rëndësishme estetike të ciklit.

..

Metaforat e Canajt nuk mbështeten mbi analogji tradicionale.

Ato lindin nga asociacione të papritura:

“dritarja e librit”;
“ballkoni i mëngjesit”;
“rrjeta e ëndrrës”;
“gishti i zymbylit”;
“prehri i manushaqes”.

Këto ndërtime figurative dëshmojnë për një imagjinatë të lirë dhe krijuese.

Sipas teorive moderne të stilistikës, metafora nuk është zbukurim i gjuhës, por mënyrë e organizimit të mendimit poetik.

Në këtë kuptim, e gjithë poezia e Canajt ndërtohet si metaforë e madhe e fëmijërisë.

..

Cikli poetik “Kënga fluturoi në shi” paraqet një realizim të rëndësishëm në poezinë bashkëkohore shqiptare për fëmijë.

Përmes një gjuhe të kursyer, por figurativisht të pasur, Avdush Canaj ndërton një univers estetik ku natyra, loja, ëndrra dhe krijimtaria bashkëjetojnë në mënyrë organike.

Analiza dëshmoi se imagjinata poetike përbën mekanizmin themelor të ndërtimit të tekstit, ndërsa animizimi shfaqet si procedimi kryesor stilistik.

Simbolika e natyrës, fenomenologjia e përjetimit dhe miniatura lirike e bëjnë këtë cikël një shembull domethënës të zhvillimeve moderne të poezisë shqipe për fëmijë.

Në planin estetik, poezia e Canajt arrin të ruajë ekuilibrin ndërmjet thjeshtësisë së komunikimit dhe kompleksitetit figurativ, duke dëshmuar se letërsia për fëmijë mund të jetë njëkohësisht e kuptueshme për lexuesin e ri dhe e vlefshme për analizën akademike.

..

KËNGA FLUTUROI NË SHI

Dua të më lag pranvera

tha kënga dhe fluturoi në shi

çadra gazit u shkri

në vetull të shkallëve

. .

PËRQAFOI DITËN E QESHUR

Zogu hapi dritarën e librit

Përqafoi ditën e qeshur

Me këngën e violinës magjike

..

TUNDI RRJETËN E ËNDRRËS

Topi ëndërronte në kopsht

fluturimin te retë

tundi rrjetën e ëndrrës

me dy gola bubullime

Kur ëndrra iku

më zogun e gjumit

sytë i qeshën në duart e barit

PSE IU DRIDH DORA RREZORIT

Zemra më tregoi

pse iu dridh dora Rrezorit

kur ma mikloi gërshetin

në orën e vizatimit

ME CICËRIMA SHKRUAJ NJË LIBËR

Krejt çka flasin drurët

më tregon era

unë pastaj e shkruaj një libër

me cicërima gjethësh

ERA HAPI FLETORËN TIME

Era hapi fletorën time

me gishtin e zymbylit

Donte të dinte

ç’vjershë kam shkruar

Kur e lexoi

i qeshen kaçurelat mbi sy

I tregoi kumrisë

ta këndoi e para

në ballkon të mëngjesit

..

LOJA FLUTURONTE

Loja s’ndalej, loja.Fluturonte.

Herë si fluturake

herë si sutë e vjershës

Kur u lodh

puhiza ia fshinte djersët e ballit

si motrushja e vogël

S’du të fle shumë, tha,s’dua

sall një grimë të grimës

sërish ta vazhdoj lojën me litar

me lepurishin hopa-hopa

Gjumi s’e pyeti

e zuri në prehër të manushaqes

Kur u zgjua e qeshur si dita

bishtcubi kishte hyrë në përrallë

———

Elbasan, 2026