Gjilani në regjistrat osmanë: nga një fshat i vitit 1455 deri te qendra e Anamoravës

Sabedin Sherifi

Çfarë tregojnë dokumentet osmane për Gjilanin, lagjet e tij dhe zhvillimin e qytetit ndër shekuj?

Historia e Gjilanit nuk fillon me qytetin që njohim sot. Dokumentet osmane e dëshmojnë një vendbanim që, gjatë disa shekujve, kaloi nga një fshat i regjistruar në defterët osmanë në një qendër gjithnjë e më të rëndësishme administrative dhe ekonomike të Anamoravës.

Një studim i historianit Agron İslami, botuar në Rumeli İslâm Araştırmaları Dergisi në vitin 2020, sjell të dhëna nga regjistrimet osmane dhe veçanërisht nga defterët e viteve 1832, 1845 dhe 1901.

Këto dokumente japin një pamje të rrallë të zhvillimit demografik të Gjilanit dhe të hapësirës së gjerë të Kazasë së Gjilanit.

Gjilani në vitin 1455

Pas fushatës së Sulltan Mehmetit II në Kosovë në vitin 1455, Gjilani përfshihej në Sanxhakun e Vushtrrisë dhe konsiderohej fshat i Nahijes së Moravës.

Regjistrimi osman i vitit 1455, një nga regjistrimet më të hershme osmane për Kosovën, e shënon Gjilanin me 41 shtëpi dhe 4 beqarë.

Kjo është një nga dëshmitë më të hershme dokumentare për Gjilanin në burimet osmane.

Nga 41 shtëpi në një vendbanim më të zhvilluar

Regjistrimi i viteve 1525–1526 tregon një strukturë më të detajuar të vendbanimit.

Gjilani kishte 36 shtëpi, 18 bashtina, 4 beqarë dhe 3 të veja. Bashkë me pronarët e bashtinave, regjistri arrinte në 57 njësi shtëpiake.

Më shumë se katër dekada më vonë, regjistrimi i viteve 1569–1570 e paraqet Gjilanin me 72 shtëpi: 50 të krishtera dhe 22 myslimane.

Këto shifra tregojnë se Gjilani ishte tashmë një vendbanim me një strukturë të konsoliduar dhe me prani të komuniteteve të ndryshme fetare.

Gjilani si fshat i zhvilluar në shekullin XVIII

Sipas studimit, deri në gjysmën e parë të shekullit XVIII, Gjilani ishte një fshat mjaft i zhvilluar në kuadër të Kazasë së Novobërdës.

Një nga veprimtaritë e përmendura në burime ishte kultivimi i duhanit.

Ndërkohë, Novobërda, e cila dikur kishte qenë një qendër e fuqishme minerare, kishte filluar ta humbte rëndësinë ekonomike.

Në këtë periudhë Gjilani filloi të merrte një rol gjithnjë e më të rëndësishëm në ekonominë dhe administrimin e kësaj hapësire.

Familja Gjinolli dhe shndërrimi i Gjilanit në kasaba

Një moment i rëndësishëm në historinë e Gjilanit lidhet me familjen Gjinolli, një familje fisnike me prejardhje nga Novobërda.

Sipas burimeve të cituara nga autori, në fund të shekullit XVII një degë e familjes u vendos në Gjilan.

Paraardhës i kësaj dege ishte Bahtijar Beu, i cili në traditën dhe literaturën e cituar në studim konsiderohet si themeluesi i qytezës, ose kasabasë, së Gjilanit.

Kështu, Gjilani filloi të kalonte nga një vendbanim rural drejt një qendre urbane.

Një dokument i vitit 1750

Një dokument osman i vitit 1750 sjell një dëshmi interesante për rëndësinë që kishte marrë Gjilani.

Në dokument përmendet se mytesarrifi i Kavallës, Ali Pasha, ishte strehuar në fshatin Gjilan dhe po mblidhte në mënyrë të paligjshme taksat nga banorët.

Dokumenti përmend gjithashtu të ardhurat vjetore të mukatave të Novobërdës, të cilat arrinin në 74.400 akçe.

Sipas autorit, duke pasur parasysh rënien e rëndësisë së Novobërdës si qendër minerare, mund të thuhet se Gjilani kishte marrë një rol të rëndësishëm ekonomik në Kazanë e Novobërdës.

Gjilani në regjistrimin e vitit 1832

Një nga burimet më interesante është regjistrimi i popullsisë i vitit 1832.

Ky regjistrim përfshinte vetëm meshkujt e komunitetit mysliman. Në atë kohë Gjilani kishte: 6 lagje, 88 shtëpi dhe 263 banorë myslimanë.

Lagjet ishin:

– Zekerija Aga – 15 shtëpi, 48 banorë
– Nuredin Aga – 18 shtëpi, 36 banorë
– Xhami(së) – 15 shtëpi, 48 banorë
– Molla Halid – 11 shtëpi, 30 banorë
– Berber Musli – 6 shtëpi, 17 banorë
– Xhedid (e Re) – 23 shtëpi, 84 banorë

Kjo tabelë na jep një pamje të drejtpërdrejtë të strukturës së brendshme të Gjilanit në fillim të shekullit XIX.

Gjilani në vitin 1845

Vetëm 13 vjet më vonë, një regjistër tjetër osman, Temettuat i vitit 1845, e paraqet Gjilanin me 273 shtëpi.

Qyteti ishte i ndarë në pesë lagje:

Lagjja| Shtëpi
Çarshi| 39
Atik (e Vjetër)| 47
Xhedid (e Re)| 36
Varosh| 115
Kopt| 23
Gjithsej| 273

Veçanërisht bie në sy lagjja Varosh, me 115 shtëpi, duke qenë lagjja më e madhe në këtë regjistrim.

Nga Gjilani në Kazanë e Gjilanit

Në fund të shekullit XIX, Gjilani tashmë ishte bërë qendër administrative e një territori shumë më të gjerë.

Pas themelimit të Vilajetit të Kosovës në vitin 1878, Kazaja e Gjilanit varej nga Sanxhaku i Prishtinës.

Sipas të dhënave zyrtare osmane të vitit 1896, në Gjilan funksiononin institucione administrative, gjykata, drejtoria e financave, posta dhe telegrafi.

Territori i Kazasë shtrihej shumë përtej Gjilanit të sotëm, duke përfshirë hapësira të komunave të sotme të Gjilanit, Kamenicës, Vitisë dhe pjesë të territoreve të Ferizajt, Kaçanikut, Prishtinës dhe Bujanocit.

Regjistrimi i vitit 1901: 191 fshatra

Një nga dokumentet më të rëndësishme të studimit është Defteri i Bekçinjve i vitit 1901.

Ky regjistër u hartua për emërimin e rojtarëve të fshatrave, por sot ka vlerë të madhe demografike, sepse regjistron 191 fshatra të Kazasë së Gjilanit, emrat e tyre, emrat e bekçinjve dhe numrin e banorëve sipas përkatësisë fetare.

Sipas këtij regjistri, Kazaja e Gjilanit kishte gjithsej:
55.130 banorë, prej tyre:
35.131 myslimanë – 63,72%
19.999 jomyslimanë – 36,28%.

Fshati me popullsinë më të madhe ishte Pozharani, me 735 banorë, ndërsa Vërbica e Poshtme ishte ndër vendbanimet më të vogla, me vetëm 48 banorë.

Një dëshmi e rëndësishme për ndryshimet demografike

Regjistri i vitit 1901 është veçanërisht interesant për të kuptuar ndryshimet demografike që ndodhën pas vitit 1912.

Studimi vëren se fshatra si Budrika e Poshtme, Parteshi, Zebinca, Pasjani dhe Tirinca, të cilat sipas regjistrimit të Kosovës të vitit 2011 paraqiten me popullsi serbe ortodokse, në vitin 1901 kishin edhe banorë myslimanë.

Kjo e bën defterin osman një burim të rëndësishëm për krahasimin e strukturës së popullsisë para dhe pas vitit 1912.

Historia që fshihet pas shifrave

Nga 41 shtëpi në vitin 1455, te 72 shtëpi në vitet 1569–1570, pastaj te 88 shtëpi të regjistruara në vitin 1832 dhe 273 shtëpi në vitin 1845, dokumentet osmane tregojnë një proces të gjatë të zhvillimit të Gjilanit.

Gjilani nuk u shfaq papritur si qytet. Ai u zhvillua gradualisht: fillimisht si fshat, më pas si qytezë dhe në fund si një nga qendrat kryesore administrative, ekonomike dhe urbane të Anamoravës.

Regjistrat osmanë na lejojnë ta shohim këtë zhvillim jo vetëm përmes rrëfimeve historike, por përmes emrave, shtëpive, lagjeve, banorëve dhe fshatrave të regjistruar njëri pas tjetrit.

Dhe pikërisht për këtë arsye, defterët osmanë mbeten një nga burimet më të rëndësishme për të kuptuar se si dukej Gjilani dhe Anamorava para më shumë se një shekulli.

[Burimi: Agron İslami, Popullsia e Kazasë së Gjilanit sipas regjistrimeve osmane të shekullit XIX–XX, Rumeli İslâm Araştırmaları Dergisi, nr. 5, 2020, f. 69–89]. /Mediafokus