Legjenda dhe të vërteta për Mbretëreshën Ilire Teuta në literaturën kroate

Teuta ishte më e mençur se gjarpri, më e guximshme se luani dhe si zanë në bukuri, dhe ka ende histori për thesarin e saj të fshehur.

Prof. Ph.D. sc. Marko Dragiç nga Fakulteti Filozofik në Split tregon përralla popullore për një ish-sundimtar të fuqishëm që lidhet më shumë me ishujt e Dalmacisë Qendrore.

Ka pak të dhëna historike për jetën e Teutës, mbretëreshës së fundit ilire që ka jetuar në këtë zonë.

Ajo u quajt edhe mbretëresha e piratëve dhe folklori thotë se ajo ishte më e mençur se një gjarpër, më e guximshme se një luan dhe si zana në bukuri.

Mungesa e të dhënave të sakta historike është arsyeja pse tregohen legjenda të shumta për jetën dhe vdekjen e saj, të cilat janë ruajtur në traditat e njerëzve që kanë jetuar ose jetojnë në Hvar, Sholta, Vis, Svec, Ploce, Jajce, Tomislavgrad, Shiroki Brijeg dhe Gjiri i Boko Kotorrit.

Në atë zonë u gjetën mbetje arkeologjike që mund të lidhen me të, por ekzistencën, rëndësinë dhe jetën e saj e tregojnë edhe toponime të shumta.

Teuta erdhi në fron në vitin 231 para Krishtit. Pas vdekjes së burrit të saj Agronit, ajo sundoi në emër të njerkut të saj të ri Pines, dhe në atë kohë shteti i fuqishëm ilir shtrihej nga bregu i majtë i Neretvës deri në Epir, duke përfshirë të gjithë ishujt përveç Visit.

Prof. Ph.D. sc. Marko Dragić, filolog dhe profesor i përhershëm në Fakultetin Filozofik në Split thotë se Teuta për shkak të fitores së madhe të Agronit u soll me mendjemadhësi dhe se lejoi popullin e saj të piratonte në dëm të grekëve dhe romakëve dhe romakët erdhën të bisedonin me të për padrejtësitë e shkaktuara gjatë kohës që ajo ishte në rrethim.

Teuta u tregua sfiduese, por premtoi se nuk do t’i bënte më padrejtësi Ilirit dhe shtoi se askush nuk mund të pengohet të përfitojë nga deti.

Kjo e zemëroi të dërguarin më të ri romak, i cili i tha asaj se ishte zakon romak të ndëshkonte keqbërësit dhe të ndihmonte të padrejtët.

Mbretëresha e përçmoi atë këshillë dhe dërgoi disa nga të sajat për të vrarë me sëpatë të dërguarin romak që dha këshillën.

Disa pretendojnë se është vrarë një deputet, ndërsa të tjerë thonë se të dy janë vrarë së bashku me të gjithë rrethin e tyre.

Kur e pa këtë Dhimitri, i cili pas vdekjes së Agronit kishte frikë nga mbretëresha sepse u shpif para saj, vrau me sëpatë të gjithë kampionët dalmatë për t’u dhënë romakëve kënaqësinë për ambasadorët e tyre të vrarë.

Atëherë Teuta dërgoi ambasadorë te romakët dhe bëri paqe me ta, duke u premtuar se do t’u paguante haraçin që ata caktuan dhe do të tërhiqej nga Iliri, përveç disa vendeve.

Pasi u përpoq të sundonte Visin, ajo shkoi në luftë me grekët, të cilët thirrën romakët për ndihmë në 229. psh. Kr. edhe në atë luftë u mund – thotë profesor Dragiq.

Legjendat për Teutën janë përcjellë në popullsinë e Hvarit për breza të tërë dhe Maja Boshkoviç Stulli shkroi një kronikë në vitin 1965:

“Mbretëresha Teuta jetoi në Dol dhe aty humbi një siç të artë. Doljani gjithmonë e kërkon atë siq. Ju mund të shihni muret e shtëpisë së saj, në Dolin tjetër. Ajo ishte e martuar me një nga Dol. Kjo është e vërteta.’

Besohet se Teuta zgjodhi Dolin si kryeqytet sepse ai vend ishte i mbrojtur nga sulmet e tramuntanës dhe barbarëve. Hvaranët e vjetër përdornin emrin Buta në vend të Teutës.

Buta ishte një qytet në Egjiptin e lashtë. Sipas mitologjisë, patronazhi i atij qyteti ishte perëndesha Buta e ngjashme me gjarpërin.

Lind pyetja nëse emri i dikurshëm Buta ka lidhje me perëndeshën Buta? – thotë Marko Dragiq.

Siç ndodh zakonisht në legjenda, një thesar i humbur që nuk është gjetur deri më sot është i lidhur me mbretëreshën misterioze.

Një vit para vdekjes së saj, Margarita Roiç (1921 – 2013) tregoi historitë në Hvar se Teuta mbyti një pulë të artë në një kaçubë rrugës për në Filipovi dhe gjithashtu thuhet se Teuta varrosi një pulë të artë me shtatë zogj ari në Purkinem.

Gjithashtu përmendet se Teuta kishte fabrikën e saj të parave – temave. Dol Sveta Ana në Hvar më parë quhej Cikindol, sepse sipas traditave të jetesës, fabrika ndodhej në atë vend.

Margarita Roiç tha: ‘Dol i Zonjës së Shenjtë Blazhena, Dol i Shën Marisë, quhet Virduol, sepse në të buron një burim. Pas kësaj thirret emri i Gospa Dolit. Dol Sveta Ana quhet Cikindol sepse ishte shtëpia e një fabrike temash në buzë të Teutës.

Në fshatin tim jetonte mbretëresha Teuta, e cila kishte një kala sipër shtëpisë sime, por tani aty kanë mbetur vetëm themelet. Ajo kishte një fabrikë temash dhe kjo është arsyeja pse Doli im quhet Cikindol.’

Në vendin e ish-Cikindolit duken ende themelet e pallatit të Teutës, e cila përveç rezidencës ka ndërtuar edhe një shtëpi verore në Dol, mbetjet e mureve të së cilës janë ruajtur.

Gjithashtu shënohet se Teuta ndërtoi dy ndërtesa në Dol.

E para ishte një shtëpi verore, për të cilën disa vendas besojnë se përdorej vetëm për të mashtruar armiqtë, ndërsa në Dolin e dytë ajo ndërtoi rezidencën e saj të vërtetë.

Sot kanë mbetur vetëm themelet e vilës dhe katër muret e themelet e ish-rezidencës, e cila ndodhet në terrene të paarritshme.

Kur ishin në Luginën e St. Anna ndërtoi rrugët mbi Roiç dvor me mbishkrimin ‘Shëtitorja Teutina’.

Përroi i Krushvicës dikur kalonte nëpër Dol. Thuhet se djali i Teutës u mbyt në atë përrua dhe Teuta i urdhëroi nënshtetasit të mbyllnin burimin e atij përroi. Besohet se uji gjeti një rrugë të re dhe buron në Jelshonsko polje, dhe mbiemri ‘i çmendur’  i shtohej shpesh ujit.

Tregohet gjithashtu se Teuta hodhi një copë floriri dhe mallkoi përroin e Krushvicës, po ashtu është edhe motivi i një zane që i solli një shkëmb të madh në kokë. Në Sholta është ruajtur një kronikë që Teuta së pari ka darkuar në pallatet e ndërtuara në gjirin e Senjskës.

Peshkatarët atje donin të fitonin favorin e mbretëreshës ndërsa ajo po ndërtonte pallate, duke hedhur peshq në të katër anët.

Kohët e fundit, soltanët e quajnë ishullin e tyre ishullin e mbretëreshës Teuta – thotë profesor Dragić.

Në Ploçë ekziston një legjendë e gjallë për Teutën, e cila shpëtoi peshkatarët gjatë një stuhie të madhe. Edhe në kohën tonë, peshkatarët e grykëderdhjes kanë një thënie: “Nëse ka stuhi, Teuto hajde për ne!”

Nuk ka të dhëna historike që do t’i përgjigjen pyetjes se ku dhe kur vdiq Teuta. Thuhet se ajo jetoi dhe vdiq në ishullin Sv. Andrija pranë Visit, i cili njihet edhe si Shën.

Nga pamjet e lashta, Krajiçino, e njohur edhe si Kulla e Teutës, ndodhet në majën e ishullit Sveca pranë Visit.

Është shënuar se Teuta ishte një mbretëreshë ilire që ka jetuar në Vis dhe rrethinat e saj në shekullin III.

Ajo njihet për drejtimin e shumë luftërave dhe fushatave pirate. Pikërisht kjo ishte arsyeja që shpesh binte në konflikt me Republikën Romake, dhe kështu romakët kërcënuan me luftë.

Teuta nuk ia vuri veshin paralajmërimeve që mori nga pleqtë ilirë dhe kështu hyri në luftë, të cilën e humbi. Ajo shquhet për bukurinë, guximin dhe mençurinë e saj.

Pas disfatës me romakët, Teuta u tërhoq në ishullin Svetac, në kullën e Krajicinit që ushtarët e saj ndërtuan për të.

Edhe sot besohet se ekziston një thesar i madh që mbretëresha e ka fshehur, por ende nuk është gjetur. Rrënojat e kullës së Teutës shihen edhe sot.

E vetmja kishëz në ishull është e rrënuar, ka disa mikrotoponime që trashëgojnë emrin e tyre nga Teuta. E tillë, për shembull, është shpella e Krajicës afër fshatit Okljuçna, dhe nën kullën e Teutës është një valë e vogël e quajtur Pol Krajiçino – thotë Marko Dragiç.

Legjenda të ngjashme për Teutën tregohen edhe në zonën e Gjirit të Kotorrit. Sipas legjendave lokale, kur romakët rrethuan qytetin, Teuta u strehua me njerëzit dhe thesarin e saj në kalanë në Risno dhe e duroi rrethimin për muaj të tërë.

Duke parë se armiku do të pushtojë kështjellën, thotë e njëjta legjendë, ajo u hodh me thesarin e saj në ujëvarën e lumit nëntokësor, rrjedha e të cilit humbet në thellësi të malit Orjen.

Thuhet se, sipas dëshirës së saj, era e çoi në shkëmbin mbi qytet. Romakët panë një stuhi që mbante një grua me të bardha, e cila u ul në majë të një shkëmbi. Ishte Teuta ajo që u kthye nga shkëmbi dhe u zhduk përgjithmonë.

Të nesërmen në mëngjes e gjetën të vdekur në breg të detit. Ajo la pas edhe një sekret të madh për thesarin që arkeologët po e kërkojnë edhe sot.

Legjenda thotë se ushtarët romakë nuk gjetën asgjë në qytetin e saj, prej nga vjen historia se mbretëresha ilire fshehu të gjitha sendet e saj me vlerë në zorrët e tokës.

Në shpatet e Orjenit, që zbresin pjerrtas në det, në lartësinë rreth 2000 metra, ndodhet një shkëmb nga i cili besohet se është hedhur mbretëresha ilire dhe që quhet ‘Shkëmbi i Mbretëreshës Teuta’.

Sipas traditës qyteti i Tivatit e ka trashëguar emrin nga mbretëresha Teuta. /Përgatiti: Sabedin Sherifi