Muhaxhirët e Nishit – rruga e dhimbshme drejt Gjilanit dhe rrethinës

Sabedin Sherifi

Si u shpërngulën shqiptarët nga Nishi, Leskoci, Toplica, Vranja e Masurica dhe si dhjetëra fshatra të Anamoravës u bënë vendbanime të familjeve muhaxhire

Nga Nishi, Leskoci, Toplica, Prokupla, Kurshumlia, Vranja, Masurica, Jabllanica e Pusta Reka drejt Gjilanit – një histori e dëbimit, vuajtjes, strehimit dhe fillimit të një jete të re.

Një dimër që ndryshoi historinë

Në dimrin e viteve 1877–1878, mijëra familje shqiptare u detyruan të largoheshin nga vendbanimet e tyre në Sanxhakun e Nishit dhe në krahinat përreth.

Lufta ruso-osmane e viteve 1877–1878 dhe ndryshimi i kufijve pas Kongresit të Berlinit sollën një ndryshim të madh demografik në këtë pjesë të Ballkanit.

Burimet historike dokumentojnë shpërnguljen e një pjese të madhe të popullsisë myslimane, ndërsa studimet shqiptare theksojnë përmasat e mëdha të dëbimit të shqiptarëve nga këto treva.

Ata që u detyruan të largoheshin u njohën më vonë me emrin muhaxhirë.

Por pas këtij emri qëndron një histori e rëndë njerëzore. Pas tyre mbetën shtëpitë, tokat, arat, bagëtitë, varret e të parëve dhe vendet ku familjet kishin jetuar për breza.

Rruga e vështirë e shpërnguljes

Shpërngulja nuk ishte një udhëtim i zakonshëm. Shumë familje u larguan në kushte të vështira dimri.

Në rrugët e shpërnguljes pati uri, të ftohtë, sëmundje, lodhje dhe mungesë strehimi.

Burimet historike përshkruajnë edhe dhunë, plaçkitje dhe humbje jete gjatë dëbimit. Për numrin e viktimave nuk ekziston një shifër e vetme e pakontestueshme.

Disa studime përmendin dhjetëra mijëra viktima nga dhuna dhe kushtet ekstreme të shpërnguljes, por këto shifra duhet të dallohen nga numri i përgjithshëm i të shpërngulurve.

Prandaj, kur flitet për viktimat, duhet bërë dallimi ndërmjet atyre që u vranë dhe atyre që humbën jetën nga uria, të ftohtit, sëmundjet dhe rraskapitja.

Nga Nishi deri te Gjilani

Pas largimit, familjet shqiptare u drejtuan drejt territoreve që mbetën nën administrimin osman. Një pjesë e tyre u vendos në Kosovë.

Gjilani ishte një nga qendrat kryesore të vendosjes.

Një studim për historinë e Gjilanit dhe Anamoravës vëren se pas luftës ruso-turke dhe vendimeve të Kongresit të Berlinit, në Anamoravë dhe Karadak erdhi një numër i madh shqiptarësh të njohur si muhaxhirë, kryesisht nga Piroti, Vranja, Nishi, Leskoci dhe treva të tjera.

Edhe dokumentacioni osman e dëshmon praninë e muhaxhirëve në kazanë e Gjilanit.

Në dokumentin BOA, MVL 1024/71/4, përmenden muhaxhirët e vendosur në kazatë e Prishtinës, Gjilanit dhe Vushtrrisë, në lidhje me furnizimin e tyre.

Pra, muhaxhirët nuk ishin thjesht refugjatë që kaluan përkohësisht nëpër Gjilan. Një pjesë e madhe e tyre u vendosën këtu dhe filluan një jetë të re.

Ata nuk u vendosën vetëm në qytet

Një nga dëshmitë më interesante është shpërndarja e familjeve në fshatrat e kazasë së Gjilanit.

Katalogu “Dëbimi i shqiptarëve nga Sanxhaku i Nishit 1877/78”, i botuar nga Agjencia Shtetërore e Arkivave të Kosovës, përmban të dhëna për familje dhe vendbanime të lidhura me këtë proces. Lista është e gjatë.

Fshatrat dhe familjet muhaxhire

Bilinicë – Bublicët, Gllasovikët

Bresalc – Byçmetët, Sakicollët

Budrikë e Poshtme – Bublicët

Bukovik – Berjashtë, Gurgullofcët

Çaparc – Mërkojt

Cërnicë – Vranocët**.

Dobërçan** – Masuricët, Lebovët, Dediqët, Bufcët, Shahiqët, Tërstenët, Gërbavcët

Dragancë – Dushullofcët, Ramabajët, Maqedoncët, Rukofcët, Radeci, Llozanët**.

Gadish** – Dubovët.

Gumnishtë – Gurgullofcët, Magashët, Prestreshët, Popovcët, Starabajët, Vranofcët, Rafunët, Dragobuzhdët, Velegllavët, Masuricët.

Kishnapolë – Miskiqët, Zhinipotokët.

Kmetoc – Cvircët.

Kokaj – Klaiqet, Dragidellët.

Kravaricë – Llapashticët, Xhigolët, Pasjaqët, Jabuqët, Hasanovcët, Dragobuzhdët, Hërgojët, Brestofcët, Llozanët, Dubovët**.

Kufcë e Epërme** – Kosaça/Stubllakët, Ramabajët, Byçmetët, Brestovcët**.

Lipovicë** – Llozanët**.

Livoç i Epërm** – Momçillët, Rukofcët, Vllasalitë, Dobovët, Bucalitë, Krivaçët, Brestofcët, Shillovët, Jabuqët.

Livoç i Poshtëm – Stubllakët, Dediqët, Brestovcët, Buvcët, Dubovët, Krivaçët, Vllasakët, Mërshicët**.

Lladovë** – familje muhaxhire në lagjen Suka**.

Makresh i Epërm** – Govorët, Vranocët, Poroshticët**.

Makresh i Poshtëm** – Ramabajët, Llapashticët, Mërkojt, Vranocët, Radeci, Govorët, Brestocët, Bajrakt**.

Malishevë** – Slishanët, Baralitë, Bublicët, Llazallët, Cvircakët**.

Nosalë** – Prekoqellnica dhe familje të tjera muhaxhire**.

Parallovë** – Konjufcët, Dragidellët**.

Pasjak** – Dubovcët, Konjufcët, Statofcët, Xhigolët, Kostanicët, Slishanët, Cerkovicët, Llapashticët.

Dhe kjo nuk është lista e plotë. Katalogu vazhdon me vendbanime të tjera.

Një hartë e re demografike e Anamoravës

Kjo listë tregon përmasën e ndryshimit. Muhaxhirët nuk u vendosën vetëm në një zonë të kufizuar. Ata u shpërndanë në shumë pjesë të kazasë së Gjilanit.

Nga Bilinica deri në Pasjak, nga Dobërçani deri në Livoq, nga Makreshi deri në Kravaricë, gjurmët e familjeve të ardhura nga Sanxhaku i Nishit u bënë pjesë e strukturës së re demografike të Anamoravës.

Nga cilat vende erdhën?

Termi “muhaxhirë të Nishit” nuk duhet kuptuar gjithmonë sikur çdo familje kishte ardhur nga qyteti i Nishit. Hapësira e shpërnguljes ishte shumë më e gjerë.

Familjet vinin nga: Nishi, Leskoci, Toplica, Prokupla, Kurshumlia, Kosanica, Jabllanica, Pusta Reka, Masurica, Vranja, Polanica, Gërdelica dhe zona të tjera.

Studimet mbi migrimet pas vitit 1878 e dokumentojnë këtë shtrirje të gjerë të prejardhjes së muhaxhirëve.

Kjo shpjegon edhe një dukuri të njohur në shumë familje shqiptare të Kosovës: një familje mund të thotë “jemi nga Nishi”, ndërsa dokumentet më të hollësishme mund të tregojnë se paraardhësit e saj kishin jetuar në një fshat të Toplicës, Leskocit, Vranjës apo Masuricës.

Si u pritën në Gjilan?

Kjo është një nga pyetjet më interesante. Muhaxhirët arritën në Gjilan pas një periudhe të rëndë lufte dhe shpërnguljeje. Ata kishin nevojë për strehim, ushqim, tokë dhe siguri.

Vendosja e tyre u bë në kuadër të administrimit osman, ndërsa në terren ata u vendosën pranë popullsisë që jetonte tashmë në Anamoravë.

Procesi nuk duhet romantizuar: vendosja e një numri të madh familjesh krijonte edhe probleme për tokën, kullotat dhe burimet ekonomike.

Studimet mbi vendosjen e muhaxhirëve në Kosovë tregojnë se këto çështje mund të shkaktonin vështirësi edhe me pronarët dhe banorët e mëhershëm.

Megjithatë, në Gjilan dhe rrethinë muhaxhirët u bënë gradualisht pjesë e shoqërisë vendase. U krijuan marrëdhënie të reja familjare, ekonomike dhe shoqërore.

Brezat e ardhshëm nuk e konsideruan më Gjilanin vetëm si vendstrehim, por si vendin e tyre të ri të jetesës.

Nga refugjatë në banorë të Anamoravës

Për shumë familje, ardhja në Kosovë fillimisht ishte menduar si një zgjidhje e përkohshme. Disa shpresonin të ktheheshin në vendlindjet e tyre. Por realiteti politik ndryshoi.

Kufiri i ri u konsolidua dhe kthimi u bë gjithnjë e më i vështirë. Dokumentet osmane tregojnë madje raste të muhaxhirëve që dëshironin të ktheheshin në Nish për të shitur ose marrë pronat e mbetura atje, por hasën pengesa administrative dhe politike.

Kështu, familjet që kishin ardhur si të shpërngulura u shndërruan gradualisht në banorë të përhershëm të Anamoravës.

Emrat e familjeve ruajnë historinë

Një nga gjurmët më të fuqishme të kësaj historie janë emrat e familjeve.

Masuricët, Llapashticët, Dubovët, Vranocët, Brestovcët, Ramabajt, Gurgullofcët, Dragidellët, Mërkojt, Xhigolët, Konjufcët, Slishanët dhe shumë të tjerë janë pjesë e listimeve që lidhen me këtë valë migrimi.

Në disa raste, vetë emri i familjes mund të lidhet me vendbanimin e mëparshëm. Kjo hap një mundësi të madhe për kërkime genealogjike.

Nëse dokumentet osmane, regjistrat familjarë dhe kujtesa e familjeve krahasohen me njëra-tjetrën, mund të rindërtohet rruga e një familjeje.

Historia nuk përfundon këtu

Lista e fshatrave të Gjilanit është vetëm një pjesë e historisë. Arkivat mund të japin edhe të dhëna për numrin e familjeve, kryefamiljarët, vendin e origjinës, tokat e dhëna për vendosje dhe ndihmat e marra.

Për këtë arsye, historia e muhaxhirëve të Gjilanit duhet të studiohet jo vetëm si histori e një shpërnguljeje, por edhe si histori e familjeve konkrete.

Një hartë e plotë do të lidhte: NISH – LESKOC – TOPLICË – PROKUPLË – KURSHUMLI – VRANJË – MASURICË – JABLLANICË – PUSTA REKË

Me GJILANIN – BILINICËN – BRESALCIN – DOBËRÇANIN – GUMNISHTËN – LIVOÇIN – MAKRESHIN – MALISHEVËN – PASJAKUN dhe dhjetëra vendbanime të tjera.

Një histori njerëzore që nuk duhet harruar

Më shumë se 140 vjet më vonë, pasardhësit e këtyre familjeve jetojnë ende në Anamoravë.

Shumë prej tyre e ruajnë në kujtesë fjalën “muhaxhir”, emrin e vendit nga kanë ardhur dhe tregimet e të parëve për rrugën e gjatë drejt Kosovës.

Pas kësaj fjale fshihet një histori e dhimbshme: humbja e vendlindjes, largimi në dimër, vdekjet gjatë rrugës, humbja e pasurisë dhe fillimi nga e para.

Por fshihet edhe një histori tjetër: strehimi, rindërtimi i jetës, krijimi i familjeve të reja dhe shndërrimi i Anamoravës në shtëpi të brezave të ardhshëm.

…………………………
Burime kryesore

Agjencia Shtetërore e Arkivave të Kosovës, “Dëbimi i Shqiptarëve nga Sanxhaku i Nishit 1877/78”.
Emin Pllana, “Shkaqet dhe mënyra e shpërnguljes së muhaxhirëve shqiptarë nga territori i Sanxhakut të Nishit në Kosovë (1877–1878)”, Gjurmime Albanologjike.
Fehmi Rexhepi, studim mbi aspektet ekonomike, shoqërore dhe politike të Gjilanit dhe rrethinës.
Marenglen Verli, studim mbi situatën demografike dhe shpërnguljet nga Sanxhaku i Nishit.
Dokumentacioni i Arkivit Osman (BOA), përfshirë dokumentet mbi muhaxhirët e vendosur në kazatë e Gjilanit, Prishtinës dhe Vushtrrisë.