Pengesat e lirisë së lëvizjes në territorin e Serbisë për qytetarët e Kosovës, janë në kundërshtim me parimet e Këshillit të Evropës
Isuf B.Bajrami
Qytetarët e Kosovës vazhdimisht po përballen me pengesa sistematike, në lirinë e lëvizjes kur kalojnë nëpër territorin e Serbisë! Pengesat i përfshijnë këto karakteristika: bllokime të rrugëve, arrestime pa arsye, prani masive të forcave të sigurisë, të policisë, xhandarmërisë dhe ushtrisë, duke krijuar një atmosferë frike dhe pasiguri për qytetarët civilë të cilët kalojnë nga shtetet perëndimore për në Kosovë dhe anasjelltas!
Këto pengesa nuk janë incidente të rastit apo sporadike, por pjesë e një modeli të përsëritur të diskriminimit dhe pengesave në lirinë e lëvizjeve. Duke cënuar drejtpërdrejt lirinë e lëvizjes, sigurinë fizike dhe shëndetësore, si dhe qasjen në shërbime themelore dhe të drejtës juridike.
Këto situata përbëjnë shkelje të drejtave të qytetqrëve të Kosovë,sipas KEDNJ-së dhe ligjit ndërkombëtar.
Situata përbën cenim të qartë të detyrimeve ndërkombëtare të Serbisë sipas Konventës Evropiane për të Drejtat e Njeriut (KEDNJ) dhe protokolleve të saj:
Neni 2, Protokolli Nr. 4 – garantimi i lirisë së lëvizjes.
Neni 3 i KEDNJ-së – ndalohet trajtimi çnjerëzor ose degradues.
Neni 1 i KEDNJ-së – përgjegjësia shtetërore për shkeljet e të drejtave të individëve nën juridiksionin e saj.
Në këto situata jo normale, çdo qytetar i Kosovës është i prekur nga pengesat sistematike në lirinë e lëvizjes në territorin e Serbisë! Rastet konkrete,kan pasoja për qytetarët!
Ky shqetësim i thellë dhe me përgjegjësi morale dhe juridike se situata aktuale paraqet një shkelje të përsëritur dhe të qëllimshme të të drejtave themelore të qytetarëve tanë, duke përfshirë:
1. Pengesa të planifikuara dhe bllokime fizike të rrugëve kryesore, duke krijuar kolona të gjata dhe vonesa të papranueshme për qytetarët kosovarë.
2. Arrestime dhe ndalime arbitrare, pa informim dhe pa garanci juridike, duke cenuar të drejtat procedurale të qytetarëve.
3. Prani të shtuar të forcave të policisë, xhandarmërisë dhe ushtrisë, duke krijuar atmosferë frike dhe pengesa për qarkullimin e qytetarëve civilë.
4. Raste të dhunës dhe tensioneve, përfshirë incidentin në Banjska më 24 shtator 2023, ku një sulm i armatosur ndaj policisë kosovare dhe pengesa të vendosura nga grupe të armatosura rrezikuan jetën e qytetarëve.
Këto veprime janë në kundërshtim të drejtpërdrejtë me normat ndërkombëtare dhe përbëjnë cenim të përgjegjësisë shtetërore të Serbisë.
Për evitimin e këtyre ngjarjeve,i bëjë thirrje dhe kërkes,për Këshillin i Evropës;të merr hapa ligjor dhe veprime konkrete;
1.Monitorim i menjëhershëm dhe i vazhdueshëm nga mekanizmat e Këshillit të Evropës.
2.Veprime diplomatike të koordinuara ndaj autoriteteve serbe për heqjen e pengesave dhe respektimin e të drejtave të qytetarëve kosovarë.
3.Sigurimi i informacionit të plotë dhe transparent për çdo arrestim ose ndalim.
4.Ndërhyrje për të parandaluar përsëritjen e pengesave dhe dhunës, duke përdorur mekanizma ligjorë dhe monitorim ndërkombëtar.
5.Veprim i menjëhershëm për mbrojtjen e qytetarëve civilë dhe garantimin e stabilitetit rajonal.
Këshilli i Evropës dhe institucionet kompetente të ndërhyjnë në mënyrë të koordinuar për të garantuar respektimin e të drejtave të qytetarëve të Kosovës.
Serbia ka përgjegjësi shtetërore për zbatimin e të drejtës ndërkombëtare, sipas Komisionit të së Drejtës Ndërkombëtare – ILC. Kuadri normativ i përgjegjësisë shtetërore, Sipas nenit 1 të Draft Articles on State Responsibility (ILC, 2001): “Çdo akt ndërkombëtarisht i paligjshëm i një shteti sjell përgjegjësinë ndërkombëtare të atij shteti.” Përgjegjësia shtetërore lind kur plotësohen dy elemente kumulative. ILC, Draft Articles on Responsibility of States for Internationally Wrongful Acts (2001), neni 1.
1. Atribuimi i sjelljes shtetit;
2. Shkelja e një detyrimi ndërkombëtar.
Atribuimi i sjelljes shtetit (Attribution)
1. Veprimet e organeve shtetërore
Sipas nenit 4 të ILC Draft Articles, çdo veprim ose mosveprim i organeve shtetërore (ekzekutive, administrative, policore) i atribuohet shtetit, pavarësisht pozitës së tyre formale.Nëse autoritetet shtetërore: urdhërojnë, lejojnë, ose tolerojnë në mënyrë pasive bllokime rrugore që pengojnë tranzitin ndërkombëtar, kjo sjellje i atribuohet drejtpërdrejt shtetit.
2. Veprimet e aktorëve jo-shtetërorë
Edhe kur bllokimet kryhen nga persona privatë ose grupe protestuese, përgjegjësia shtetërore mund të lindë sipas: nenit 8 të ILC Draft Articles – nëse aktorët privatë veprojnë nën udhëzim, kontroll ose drejtim të shtetit; doktrinës së mosveprimit (omission) – kur shteti dështon të ushtrojë kujdesin e duhur (due diligence). Corfu Channel Case (ICJ, 1949). Mosndërhyrja, kur shteti ka dijeni dhe kapacitet për të vepruar, është formë e atribuimit.
Shkelja e një detyrimi ndërkombëtar
1. Detyrimi për të garantuar lirinë e lëvizjes
Detyrimi buron nga: Konventa Evropiane për të Drejtat e Njeriut (neni 2 i Protokollit nr. 4); ICCPR, neni 12; e drejta ndërkombëtare zakonore mbi tranzitin pa pengesa arbitrare. Çdo kufizim duhet të jetë: ligjor, proporcional, i domosdoshëm, i kufizuar në kohë. Mosrespektimi i këtyre kritereve përbën shkelje ndërkombëtare.
2. Detyrimi i kujdesit të duhur (Due Diligence)
Shteti ka detyrimin të marrë masa të arsyeshme dhe efektive për të parandaluar dëmet e parashikueshme që shkaktohen nga aktorë privatë. Velásquez Rodríguez v. Honduras (IACtHR, 1988) – standard universal i due diligence. Në rastin e bllokimeve rrugore: paralajmërimi paraprak-krijon dijeni; mungesa e masave alternative-shkelje e due diligence; tolerimi i zgjatur – përgjegjësi e plotë.
Mungesa e justifikimeve ligjore
1. Rendi publik dhe protesta
Sipas ILC: rendi publik nuk përbën vetvetiu rrethanë përjashtuese; kufizimet duhet të jenë proporcionale dhe jo diskriminuese.
2. Rrethanat përjashtuese (nenet 20–25 ILC)
Rrethana si: nevoja (necessity), forca madhore (force majeure), nuk justifikojnë kufizime të gjera dhe të zgjatura të lirisë së lëvizjes, përveçse në rrethana jashtëzakonisht të kufizuara.
ILC Commentary, nenet 20–25.
Pasojat juridike të përgjegjësisë shtetërore
Sipas nenit 30–31 të ILC Draft Articles, shteti përgjegjës ka detyrimin për:
1. Ndërprerjen e aktit të paligjshëm;
2. Garancinë e mos-përsëritjes;
3. Riparimin e plotë, që mund të përfshijë: restitucion, kompensim, satisfaksion.
Përgjegjësia shtetërore sipas ILC plotëson (nuk zëvendëson) përgjegjësinë konvencionale sipas KEDNJ-së.
Një situatë e vetme mund të sjellë: përgjegjësi ndërkombëtare të përgjithshme, dhe përgjegjësi konvencionale para GJEDNJ-së.
Në përputhje me të drejtën ndërkombëtare: bllokimet rrugore që pengojnë tranzitin; tolerimi ose mosveprimi shtetëror; mungesa e masave proporcionale dhe alternative, përbëjnë akt ndërkombëtarisht të paligjshëm, që aktivizon përgjegjësinë shtetërore, pavarësisht nëse cenimi kryhet drejtpërdrejt nga autoritetet apo nga aktorë privatë.
Gjykatës Evropiane për të Drejtat e Njeriut (GJEDNJ), duhet të merr veprim juridik ndaj Serbis, në lidhje me situatën e bllokimit të qarkullimit/tranzitit të qytetarëve të Kosovës.
Duke pas parasysh Jurisprudencat relevante të Gjykatës Evropiane për të Drejtat e Njeriut (GJEDNJ);
1. Liria e lëvizjes dhe tranziti ndërkufitar Timishev kundër Rusisë (Timishev v. Russia, nr. 55762/00 dhe 55974/00, Aktgjykim i 13 dhjetorit 2005) GJEDNJ ka theksuar se ndalimi ose pengimi i lëvizjes pa bazë ligjore të qartë dhe pa justifikim proporcional përbën shkelje të nenit 2 të Protokollit nr. 4 të KEDNJ-së. Gjykata ka konstatuar se: “Liria e lëvizjes është një parakusht i ushtrimit të shumë të drejtave të tjera dhe çdo kufizim i saj duhet të interpretohet në mënyrë strikte.” Në këtë kontekst, çdo bllokim rrugor që pengon tranzitin ndërkombëtar duhet të jetë i parashikuar me ligj, i domosdoshëm dhe proporcional, përndryshe përbën shkelje konvencionale. Timishev v. Russia, nos. 55762/00 & 55974/00, §45–58.
2. Kufizimet administrative dhe proporcionaliteti De Tommaso kundër Italisë (De Tommaso v. Italy [GC], nr. 43395/09, Aktgjykim i 23 shkurtit 2017) Gjykata ka theksuar se masat kufizuese administrative, edhe kur synojnë ruajtjen e rendit publik, duhet të jenë: • të formuluara qartë dhe të parashikueshme; • të bazuara në ligj; • të nevojshme në një shoqëri demokratike. Masat e paqarta ose të zbatuara në mënyrë arbitrare, përfshirë kufizimet e lëvizjes, bien ndesh me parimin e sigurisë juridike. De Tommaso v. Italy [GC], no. 43395/09, §104–121.
3. Detyrimet pozitive të shtetit përballë veprimeve të aktorëve jo-shtetërorë Özgür Gündem kundër Turqisë (Özgür Gündem v. Turkey, nr. 23144/93, Aktgjykim i 16 marsit 2000) Gjykata ka sqaruar se shtetet kanë detyrime pozitive për të ndërmarrë masa aktive për të parandaluar cenimin e të drejtave të Konventës nga palë jo-shtetërore. Mosveprimi i autoriteteve shtetërore mund të përbëjë shkelje të Konventës edhe kur veprimet kryhen nga persona privatë. Özgür Gündem v. Turkey, no. 23144/93, §43–46. Ky parim zbatohet drejtpërdrejt edhe në rastet kur bllokimet rrugore nga protesta private pengojnë lirinë e lëvizjes, nëse autoritetet dështojnë të sigurojnë qarkullim alternativ ose mbrojtje efektive.
4. Balancimi midis rendit publik dhe të drejtave individuale Kudrevičius dhe të tjerë kundër Lituanisë (Kudrevičius and Others v. Lithuania [GC], nr. 37553/05, Aktgjykim i 15 tetorit 2015) Gjykata ka pranuar se bllokimet rrugore në kuadër të protestave mund të kufizojnë lirinë e lëvizjes, por ka theksuar se: “Autoritetet shtetërore mbajnë detyrimin të sigurojnë ekuilibër të drejtë midis interesit publik dhe të drejtave individuale të personave të prekur.” Kufizimet që prekin tranzitin ndërkombëtar dhe palë të treta jo-pjesëmarrëse në protesta kërkojnë standard më të lartë justifikimi dhe masa zbutëse. Kudrevičius and Others v. Lithuania [GC], no. 37553/05, §155–179.
5. E drejta për siguri dhe mbrojtje efektive M.C. kundër Bullgarisë (M.C. v. Bulgaria, nr. 39272/98, Aktgjykim i 4 dhjetorit 2003) Gjykata ka zhvilluar doktrinën e mbrojtjes efektive, duke theksuar se shteti duhet të sigurojë që të drejtat e Konventës të jenë praktike dhe efektive, jo teorike ose iluzore. M.C. v. Bulgaria, no. 39272/98, §150–153.
Në këtë kuptim, informimi formal për bllokime rrugore, pa ofruar alternativa reale tranziti ose mbështetje operative, mund të konsiderohet dështim në garantimin efektiv të lirisë së lëvizjes.
6. Parimi i mosdiskriminimit në ushtrimin e lirisë së lëvizjes Bączkowski dhe të tjerë kundër Polonisë (Bączkowski and Others v. Poland, nr. 1543/06, Aktgjykim i 3 majit 2007) Gjykata ka theksuar se kufizimet administrative nuk duhet të zbatohen në mënyrë që de facto të prekin një grup të caktuar më rëndë se të tjerët, pa arsyetim objektiv dhe të arsyeshëm. Bączkowski and Others v. Poland, no. 1543/06, §67–72. Nëse bllokimet rrugore ndikojnë në mënyrë disproporcionale mbi shtetas të një shteti të caktuar (p.sh. diaspora kosovare), lind çështja e diskriminimit indirekt.
Në dritën e jurisprudencës së konsoliduar të GJEDNJ-së, çdo kufizim i qarkullimit rrugor që: pengon tranzitin ndërkombëtar; zbatohet pa masa alternative efektive; tolerohet nga autoritetet shtetërore edhe kur buron nga aktorë privatë; prek në mënyrë disproporcionale shtetas të huaj, mund të përbëjë shkelje të nenit 2 të Protokollit nr. 4 të KEDNJ-së, në lidhje me nenin 14 të Konventës dhe parimin e proporcionalitetit.
Vendi i Lekës, 24.12.2025
