Rikthimi te një univers letrar

Prof Dr Fatmir Terziu

Kur ma dhuroi para disa vitesh librin në Shkup, poeti dhe studiuesi, miku i mirë Profesor Nehas Sopaj: “Individualitete Letrare” për veprën e shkrimtarit Beqir Musliu, me redaktor Sali Bashotën dhe recensentë Shaip Beqirin e Ramadan Musliun, natyrisht se fjala ime e parë ishte “Faleminderit”, ndërsa e dyta qe një heshtje e gjatë, e shoqëruar me një lot të fshehtë në cep të syrit.

Nuk ishte thjesht një libër që po merrja në duar. Ishte një takim i vonuar me një nga figurat më enigmatike, më të thella dhe më sfiduese të letërsisë shqiptare.

Ishte një rikthim te një univers letrar që vazhdon të mbetet ende pjesërisht i pazbuluar, pavarësisht madhështisë së tij estetike dhe intelektuale.

Duke shfletuar faqet e atij studimi, ndjeva se po hyja sërish në labirintet e fjalës musliane, aty ku simboli nuk është zbukurim stilistik, por mënyrë ekzistence e mendimit artistik.

Simbolizmi dhe diskursi adekuat i shkrimtarit Beqir Musliu

Në historinë e letërsisë shqiptare të gjysmës së dytë të shekullit XX, Beqir Musliu qëndron si një fenomen estetik më vete, një autor që nuk mund të lexohet sipërfaqësisht dhe as të përkufizohet me kategoritë e zakonshme të kritikës tradicionale.

Ai nuk është vetëm poet, prozator apo dramaturg, ai është krijues i një sistemi të tërë simbolesh, metaforash dhe strukturash diskursive që formojnë një kozmos artistik të pavarur.

Vepra e tij nuk komunikon përmes rrëfimit linear, por përmes shenjave, aludimeve, alegorive dhe figurave që kërkojnë nga lexuesi jo vetëm ndjeshmëri estetike, por edhe përgatitje filozofike, kulturore dhe hermeneutike.

Simbolizmi te Beqir Musliu nuk është huazim nga shkollat evropiane të fund shekullit XIX, megjithëse ai komunikon natyrshëm me traditën e Bodlerit, Malarmesë, apo Eliadës.

Te Musliu simboli lind nga përvoja historike shqiptare, nga drama ekzistenciale e individit dhe nga raporti i përhershëm midis kujtesës dhe harresës.

Ai e shndërron fjalën në një strukturë shumëkuptimore, ku çdo objekt, personazh apo ngjarje fiton funksione të shumta semantike.

Korbat, gjelat, muranat, anatemat, vegullitë, shtërganitë dhe figurat e tjera të shumta që popullojnë universin e tij artistik nuk janë elemente dekorative, ato janë bartëse të një filozofie të tërë mbi fatin njerëzor, historinë dhe absurditetin e ekzistencës.

Në poezinë e tij, simboli shpesh shfaqet si një energji e errët që buron nga thellësitë e nënvetëdijes kolektive.

Kjo e bën poezinë e Musliut të duket herë-herë hermetike, por në të vërtetë ajo është një poezi e ngjeshur me kuptime.

Autori nuk ua ofron lexuesve të gatshme përgjigjet, ai i fton ata në një proces të vazhdueshëm zbulimi.

Prandaj leximi i tij është gjithmonë një akt interpretimi.

Çdo rikthim te vargu i Musliut zbulon shtresa të reja kuptimore, ashtu si një palimpsest që nuk resht së prodhuari domethënie të reja.

Po aq i rëndësishëm sa simbolizmi është edhe diskursi i tij adekuat artistik.

Beqir Musliu krijoi një gjuhë që nuk i ngjan askujt tjetër në letërsinë shqipe.

Ajo është një gjuhë që lëviz ndërmjet mitit dhe modernitetit, ndërmjet traditës folklorike dhe eksperimenteve më të avancuara të letërsisë bashkëkohore.

Në këtë diskurs bashkëjetojnë filozofia, historia, metafizika, grotesku dhe poezia.

Fjalët nuk përdoren vetëm për të emërtuar realitetin, por për ta rindërtuar atë.

Kjo është arsyeja pse vepra e Musliut shpesh perceptohet si e vështirë: jo sepse është e pakuptueshme, por sepse kërkon një mënyrë tjetër leximi, një mënyrë që kapërcen kufijtë e realizmit tradicional dhe hyn në territorin e interpretimit simbolik.

Në romanet e tij, veçanërisht në “Vegullia”, “Krupa” dhe “Amullia”, diskursi ndërtohet mbi fragmentimin e kohës dhe të vetëdijes.

Rrëfimi nuk ecën sipas logjikës së zakonshme të ngjarjes, por sipas logjikës së mendimit, kujtesës dhe asociacionit.

Kjo teknikë e afron Musliun me modernizmin evropian dhe me prozën e rrjedhës së ndërgjegjes, por ai mbetet thellësisht origjinal sepse e ushqen këtë teknikë me materie shqiptare, me traumën historike dhe me kërkimin e identitetit kolektiv.

Në dramaturgjinë e tij, simboli dhe diskursi bashkohen në mënyrën më të fuqishme.

Drama si “Faustiana”, “Murana” apo “Unë Halil Garria” nuk mund të kuptohen vetëm si tekste teatrore, ato janë laboratorë të mendimit filozofik dhe estetik.

Personazhet e Musliut nuk përfaqësojnë vetëm individë konkretë, por ide, gjendje shpirtërore dhe forca historike.

Kështu drama e tij kapërcen kufijtë e skenës dhe shndërrohet në një reflektim universal mbi njeriun, pushtetin, fatin dhe kohën.

Një nga veçoritë më të rëndësishme të diskursit muslian është raporti i tij me misterin.

Në një epokë kur shumë autorë synonin qartësinë e menjëhershme dhe komunikimin direkt, Musliu zgjodhi rrugën më të vështirë: atë të fshehjes artistike.

Por kjo fshehje nuk është arratisje nga kuptimi, përkundrazi, është një strategji estetike për ta bërë kuptimin më të thellë.

Ai e kuptonte se arti i madh nuk i shteron domethëniet e veta në leximin e parë.

Prandaj veprat e tij mbeten gjithmonë të hapura ndaj interpretimeve të reja.

Në këtë kuptim, Beqir Musliu është një nga autorët më modernë që ka njohur letërsia shqiptare.

Ai krijoi një poetikë të bazuar mbi shumëkuptimësinë, mbi lirinë interpretuese dhe mbi sfidimin e lexuesit.

Simbolet e tij nuk mbyllen në një domethënie të vetme, ato lëvizin, transformohen dhe riprodhojnë vazhdimisht kuptime të reja.

Kjo e bën veprën e tij gjithmonë aktuale dhe gjithmonë të gatshme për rilexim.

Sot, tri dekada pas largimit të tij fizik, Beqir Musliu vazhdon të mbetet një nga majat më të larta dhe njëkohësisht më pak të eksploruara të letërsisë shqipe.

Paradoksi i tij qëndron pikërisht këtu: sa më shumë e lexon, aq më shumë kupton se ende nuk e ke lexuar plotësisht.

Simbolizmi i tij është një univers i pafund shenjash, ndërsa diskursi i tij një arkitekturë e rrallë mendimi dhe arti.

Për këtë arsye, Musliu nuk është vetëm një shkrimtar që duhet lexuar, ai është një autor që duhet studiuar, interpretuar dhe rizbuluar vazhdimisht.

Në historinë e letrave shqipe ai mbetet jo vetëm “Magu” i fjalës artistike, por edhe një nga mjeshtrat më të mëdhenj të transformimit të gjuhës në simbol dhe të simbolit në filozofi të qenies njerëzore.

Musliu është autor i mbi 25 veprave të botuara.