Sahat Kulla e Gjilanit – simbol i humbur i qytetit të vjetër

Shkruan: Sabedin Sherifi

(Nga kulla që dikur i tregonte kohën Gjilanit të vjetër, te Sahat Kulla e re pranë Stacionit të Autobusëve)

Për shumë breza, në zemër të Gjilanit qëndronte një ndërtesë që ishte shumë më tepër se një kullë me orë.

Sahat Kulla ishte një prej simboleve më të njohura të qytetit, një pikë orientimi për banorët, zejtarët, tregtarët dhe udhëtarët që hynin në Gjilan.

Sot ajo kullë nuk ekziston më. Ka mbetur në fotografitë e vjetra, në dokumentet e trashëgimisë dhe në kujtesën e njerëzve që e kanë trashëguar historinë e saj nga brezat para tyre.

Burimet për Sahat Kullën janë të pakta dhe të dhënat e hershme nuk janë të plota.

Një nga versionet më të përsëritura e lidh ndërtimin e saj me Bahti bej Gjinollin, ndërsa ekziston edhe një tezë se objekti fillimisht mund të ketë pasur karakter mbrojtës dhe më vonë është përshtatur për funksionin e sahatit.

Për vitin e saktë të ndërtimit nuk ka një dokumentacion të plotë të publikuar.

Kulla që shënonte kohën e Gjilanit

Sahat Kulla ndodhej në qendër të qytetit të vjetër, në hapësirën që në kujtesën lokale lidhet me Lamën e Drithit, në zonën ku më vonë u zhvillua pjesa qendrore e qytetit.

Përshkrimet e trashëgimisë e paraqesin si një objekt të ngritur, me orën në pjesën e sipërme dhe me pamje nga disa drejtime të qytetit.

Në një kohë kur orët personale ishin të rralla, rëndësia e saj ishte e madhe.

Banorët e shikonin orën nga larg, ndërsa tingulli i saj përhapej mbi çarshi dhe rrugët e Gjilanit.

Zejtarët, tregtarët, udhëtarët dhe banorët e qytetit e kishin kullën si një pikë të përbashkët orientimi.

Gjilani e dëgjonte kohën nga Sahat Kulla.

Gjilani i vjetër nën hijen e Sahat Kullës

Sahat Kulla ishte pjesë e peizazhit të Gjilanit të vjetër, së bashku me çarshinë, dyqanet, hanet, objektet fetare dhe shtëpitë karakteristike të qytetit.

Në atë periudhë Gjilani ishte një qendër e rëndësishme tregtare e Anamoravës.

Njerëz nga fshatrat përreth vinin në qytet për tregti, ndërsa zejtarët punonin në dyqanet e çarshisë.

Mbi gjithë këtë lëvizje ngrihej Sahat Kulla.

Ajo ishte një pikë orientimi që mund të shihej nga larg dhe, për një qytet që po zhvillohej, u bë një prej shenjave më karakteristike të tij.

Një histori e mbuluar nga mungesa e dokumenteve

Historia e hershme e Sahat Kullës mbetet pjesërisht e paqartë.

Burimet lokale e lidhin me periudhën e Gjinollëve dhe me zhvillimin e Gjilanit si qendër urbane.

Disa të dhëna e lidhin me Bahti bej Gjinollin, ndërsa për funksionin fillestar të objektit ekzistojnë interpretime të ndryshme.

Mungesa e dokumenteve të plota e ka bërë që një pjesë e historisë së kullës të ruhet përmes kujtesës lokale.

Pikërisht për këtë arsye, fotografitë e vjetra kanë rëndësi të jashtëzakonshme.

Ato janë dëshmi vizuale të një Gjilani që sot nuk ekziston më.

Vitet e fundit të Sahat Kullës

Në fillim të viteve 1920, Sahat Kulla e vjetër i afrohej fundit të saj.

Burimet lokale e vendosin rrënimin e saj rreth viteve 1922–1923.

Në disa rrëfime përmendet viti 1923, ndërsa burime të tjera e vendosin rreth vitit 1922.

Me rrënimin e kullës, Gjilani humbi një prej monumenteve më të dallueshme të qendrës së tij të vjetër.

Por, sipas burimeve lokale, historia e orës nuk përfundoi me rrënimin e kullës.

Ku mbeti ora pas Kullës

Një prej dëshmive më interesante të trashëguara në burimet lokale është se mekanizmi ose ora e Sahat Kullës u vendos në kambanoren e kishës ortodokse të qytetit.

Po ashtu është përcjellë edhe rrëfimi se një pjesë e materialit të kullës u përdor në ndërtimin e objektit të kishës.

Këto të dhëna janë pjesë e kujtesës dhe literaturës lokale dhe kërkojnë mbështetje të mëtejshme nga dokumentet arkivore të viteve 1920.

Megjithatë, rrëfimi për orën është një prej pjesëve më të veçanta të historisë së Sahat Kullës: kulla u zhduk, por ora vazhdoi të jetonte në një tjetër pjesë të qytetit.

Fotografitë që ruajnë gjurmën

Për një monument që nuk ekziston më, fotografia është dëshmi e pazëvendësueshme.

Fotografitë e vjetra të Gjilanit na mundësojnë të shohim jo vetëm Sahat Kullën, por edhe mënyrën se si dukej qendra e qytetit rreth saj.

Në to shfaqet Gjilani i dikurshëm: rrugët, njerëzit, ndërtesat dhe çarshia – me Sahat Kullën që ngrihej mbi këtë peizazh urban.

Fotografitë sot janë ndër dëshmitë më të rëndësishme për rindërtimin e pamjes së Gjilanit të vjetër.

Gjilani që humbi shumë nga trashëgimia e tij

Sahat Kulla nuk është rasti i vetëm i një monumenti të humbur.

Gjilani ka humbur gjatë dekadave edhe objekte të tjera të rëndësishme të trashëgimisë urbane.

Ndryshimi i qytetit, ndërtimet e reja dhe transformimi i qendrës kanë bërë që një pjesë e madhe e pamjes së vjetër të mos ekzistojë më.

Në këtë kuptim, historia e Sahat Kullës është edhe historia e një qyteti që ndryshoi fytyrë.

Një qytet modern u ngrit mbi gjurmët e qytetit të vjetër.

Sahat Kulla e re

Por Gjilani nuk e ka harruar plotësisht simbolin e tij.

Sot, pranë Stacionit të Autobusëve, qëndron Sahat Kulla e re.

Ajo nuk është kulla historike që qëndronte në qendrën e vjetër dhe që u rrënua në fillim të viteve 1920.

Është një ndërtim i ri, i frymëzuar nga simboli i Sahat Kullës së dikurshme.

Kulla e re është bërë pjesë e pamjes së Gjilanit modern dhe shërben si kujtesë e një monumenti që qyteti e humbi.

Kështu, sot Gjilani ka dy Sahat Kulla në historinë e tij: njërën që jeton në fotografi dhe kujtesë, dhe tjetrën që qëndron në qytetin e sotëm.

Një orë që nuk ndaloi kohën

Sot, pranë Stacionit të Autobusëve, Sahat Kulla e re ngrihet mbi Gjilan.

Akrepat e saj lëvizin. Njerëzit kalojnë. Automjetet hyjnë e dalin nga qyteti.

Gjilani vazhdon të rritet dhe jeta ecën me ritmin e kohës moderne.

Por diku tjetër, në fotografitë e zverdhura dhe në kujtesën e gjeneratave të vjetra, vazhdon të jetojë Sahat Kulla e Gjilanit të dikurshëm.

Ajo kullë u rrënua, por koha që ajo përfaqësonte nuk u zhduk.

Mbeti në kujtesën e qytetit, në rrëfimet e familjeve, në fotografitë e vjetra dhe në emrin që Gjilani ende e mban.

Sepse qytetet nuk maten vetëm me ndërtesat që kanë sot. Ato maten edhe me atë që kanë humbur gjatë rrugës.

Dhe Sahat Kulla është një prej atyre kujtimeve që na tregon se Gjilani ka ndryshuar shumë, por nuk e ka harruar fytyrën e tij të vjetër.

Sot ora vazhdon të ecë mbi Gjilan.

Vetëm kulla ka ndryshuar./Mediafokus