Si përshkruhen ngjarjet e trishta të vitit 1912 në Moravën e Epërme në raportin e kryeipeshkvit Lazër Mjeda dërguar Vatikanit

Shkruan: Sabedin Sherifi

Pas pushtimit serb të Kosovës gjatë Luftës së Parë Ballkanike, në vitin 1912, dhuna ndaj popullsisë shqiptare u shtri në një hapësirë të gjerë të Moravës së Epërme.

Gjilani, Ferizaj, Viti, Kamenica dhe shumë fshatra përreth u përfshinë në një periudhë vrasjesh, djegiesh, plaçkitjesh dhe arrestimesh.

Një nga dëshmitë më të rëndësishme të kohës është raporti i kryeipeshkvit të Shkupit, Lazër Mjedës, i datës 24 janar 1913, dërguar Vatikanit.

Dokumenti është përfshirë në përmbledhjen dokumentare Kosovo, A Documentary History dhe burimi arkivor i identifikuar është Archivio della Sacra Congregazione de Propaganda Fide, Romë, APF, Nuova Serie, Rub. 109, Vienna 1913, f. 176–182.

RAPORTI I LAZËR MJEDËS – 24 JANAR 1913

Në hyrje të raportit, Mjeda sqaron se informacionet i kishte marrë nga klerikët Dom Giuseppe Ramaj, famullitar në Shkup dhe Dom Pasquale Krasniqi, bashkëpunëtor i tij në Prizren.

Ai thekson se të dhënat përfaqësonin vetëm një pjesë të ngjarjeve, sepse komunikimi ndërmjet famullive ishte i ndaluar dhe ishte e rrezikshme të flitej për atë që kishte ndodhur.

Mjeda i paraqet të dhënat si dëshmi të marra nga persona që i kishin parë ngjarjet ose nga dëshmitarë të konsideruar të besueshëm.

Për Moravën, raporti i Mjedës përmban të dhëna konkrete:

– Tërstenik – 60 të vrarë
– Smirë – 32 të vrarë
– Lubishtë – 90 të vrarë
– Vërban – 20 të vrarë
– Komogllavë – të gjithë meshkujt u vranë pa përjashtim, në një fshat që Mjeda e përshkruan si me rreth 50 familje.

Këto janë shifrat që gjenden në vetë raportin e Mjedës.

Raporti përmend gjithashtu Gjilanin, duke thënë se qyteti u masakrua megjithëse pushtuesit nuk hasën rezistencë atje.

Për Ferizajn, dëshmia është veçanërisht e rëndë.

FERIZAJ NË RAPORTIN E MJEDËS

Mjeda shkruan se në Ferizaj vetëm tre shqiptarë myslimanë mbi moshën 15 vjeç kishin mbetur gjallë.

Ai shton se luftimet kishin zgjatur rreth 24 orë dhe se një serb i kishte thënë atij se në Ferizaj ishin vrarë 1.200 shqiptarë, të mbledhur paraprakisht edhe nga fshatrat përreth.

Kjo shifër duhet lexuar me kujdes: 1.200 është një informacion i përcjellë te Mjeda nga një serb, jo një numër që Mjeda pretendon se e kishte numëruar vetë.

Prandaj, dokumenti e ruan këtë shifër si dëshmi historike, por nuk duhet ta paraqesim si bilanc përfundimtar të verifikuar.

Pikërisht kjo e bën raportin e Mjedës të rëndësishëm: ai është shkruar vetëm disa muaj pas ngjarjeve dhe tregon edhe burimin e informacionit.

—

GJILANI DHE RRETHINA

Raporti i Mjedës thotë se edhe në Gjilan ndodhën masakra dhe plaçkitje, ndonëse qyteti nuk kishte bërë rezistencë ndaj pushtuesve.

Burime të mëvonshme lokale dhe studime mbi ngjarjet e vitit 1912 përmendin vrasje në shumë fshatra të rrethinës së Gjilanit, ndër ta Bresalci, Llashtica, Zhegra, Pogragja, Makreshi i Ulët, Malisheva, Përlepnica, Livoçi, Dunava, Gumnishta, Velekinca, Sllakovci, Vërbica e Zhegovcit, Zhegoci, Poneshi, Pidiqi, Kmetoci, Cërnica, Pasjaku dhe të tjera.

Bresalc – 27 të vrarë

Në Bresalc përmenden Murat Bilalli dhe 26 bashkëluftëtarë të tij, gjithsej 27 persona.

—

VITI – FSHATRAT E GODITURA

Për Vitisë dhe rrethinën, burimet e mëvonshme japin shifra më të larta se disa nga të dhënat fillestare të Mjedës.

Për të mos përsëritur dy shifra për të njëjtin fshat, këtu paraqitet një numër i vetëm i raportuar për secilin rast:

– Lubishtë – 95 të vrarë
– Smirë – 83 të vrarë
– Tërstenik – 66 të vrarë
– Goshicë – 58 të vrarë
– Mogillë – 70 të vrarë
– Vërban – 20 të vrarë
– Komogllavë – 50 të vrarë

Për Lubishtën, burimet lokale e japin shifrën 95; për Smirën 83; ndërsa për Tërstenikun 66.

Këto shifra janë përdorur këtu si shifra të vetme, ndërsa raporti i Mjedës ruhet më sipër veçmas si dokument i vitit 1913.

KABASHI I VITISË – 1913

Masakra e Kabashit është një ngjarje tjetër, e vitit 1913, pra duhet dalluar nga masakrat e vitit 1912.

Kabash – 54 të vrarë

Burimet për këtë ngjarje dokumentojnë 54 të vrarë dhe ruajnë edhe emrat e një pjese të viktimave.

Të arrestuarit u mbajtën fillimisht në Viti dhe më pas u dërguan drejt vendit ku u krye masakra.

—

KAMENICA DHE KARADAKU

Në zonën e Kamenicës dhe Karadakut, dokumentimi i viktimave fshat më fshat është më i fragmentuar.

Një nga rastet e dokumentuara është:

– Shipashnicë – 4 të vrarë

Në dhjetor 1912, pas një ekspedite ushtarake, pesë persona u veçuan pas torturave dhe katër prej tyre u pushkatuan në malet e fshatit.

Për fshatra të tjera të Kamenicës dhe Karadakut burimet përmendin operacione ushtarake, arrestime, djegie dhe vrasje, por jo gjithmonë japin një numër të saktë viktimash.

Për këtë arsye nuk vendosen shifra të pa dokumentuara në këtë listë.

—

FERIZAJ – FSHATI DHE NUMRI I TË VRARËVE

Për Ferizajn dhe fshatrat përreth, të dhënat e mbledhura nga burime lokale japin këtë listë:

– Varosh – 107 të vrarë
– Sazli – 105 të vrarë
– Sojevë – 40 të vrarë
– Prelez i Muhaxhirëve – 40 të vrarë
– Greme – 37 të vrarë
– Balaj – 24 të vrarë
– Bibaj – 23 të vrarë
– Papaz – 20 të vrarë
– Zllatar – 12 të vrarë
– Dramjak – 9 të vrarë
– Jezerc – 8 të vrarë
– Neredime e Epërme – 6 të vrarë
– Neredime e Poshtme – 5 të vrarë
– Burrnik – 5 të vrarë
– Manastirc – 4 të vrarë

Për Varoshin burimi jep 60 vendas dhe 47 mysafirë, gjithsej 107.

Për Sazlinë, një burim i bazuar në të dhënat e mbledhura në terren jep 103, ndërsa memoriali i ngritur për viktimat përkujton 105; në këtë dokument ruhet shifra 105.

—

LESHKOBARA – NJË TJETËR DËSHMI NË RAPORTIN E MJEDËS

Raporti i 24 janarit përmend edhe Leshkobaren, fshat pranë Ferizajt.

Mjeda shkruan se tetë katolikë u vranë ndërsa po kalonin në rrugë dhe nuk mbanin armë apo sende që mund t’i komprometonin.

Sipas raportit, ata u qëlluan sepse ishin shqiptarë.

Kjo dëshmi është veçanërisht e rëndësishme sepse tregon se raporti nuk përfshin vetëm statistika të përgjithshme, por edhe raste konkrete me numër viktimash dhe rrethana të vrasjes.

—

NJË DËSHMI E KOHËS, JO VETËM NJË RRËFIM I MËVONSHËM

Raporti i Lazër Mjedës është një nga dokumentet kryesore që duhet të merret parasysh kur trajtohen ngjarjet e vitit 1912 në Moravën e Epërme.

Ai u shkrua më 24 janar 1913, vetëm pak muaj pas pushtimit dhe përshkruan informacione të mbledhura nga klerikë dhe dëshmitarë të kohës.

Dokumenti u dërgua në Vatikan dhe sot është i identifikueshëm në fondin arkivor të Propaganda Fide.

Për këtë arsye, raporti i Mjedës duhet të lexohet krahas dokumenteve të tjera: raporteve diplomatike, raporteve ushtarake, dëshmive të refugjatëve, shtypit të kohës dhe hulumtimeve të mëvonshme.

Në rastin e Ferizajt, për shembull, kemi njëkohësisht dëshminë e Mjedës për tre shqiptarët myslimanë mbi 15 vjeç që kishin mbetur gjallë, informacionin prej 1.200 viktimash që ai e atribuon një serbi, si dhe listat e mëvonshme fshat më fshat.

Këto nuk duhet të përzihen sikur të ishin i njëjti lloj burimi.

Kështu, historia e Moravës së Epërme në vitet 1912–1913 nuk mbështetet vetëm në një numër apo në një dëshmi të vetme, por në një varg dokumentesh që duhen lexuar së bashku./Mediafokus